محيط بر آثار و اعمال ايشانست و ظاهر و باطن آنها را مىشناسد آگاه نباشد ، با اينكه او لطيف است ، يعنى در باطن اشياء نفوذ دارد و به جزئيات وجود اشياء و آثارشان آگاه است و از همهء احوال آنها با خبر مىباشد .
و اين در واقع يك حجّت كامل است با اين بيان كه : اعمال اختيارى انسان هر چند نسبتى با خود انسان دارد ، امّا در واقع اين خداى سبحان است كه آن عمل را اراده كرده و از طريق ارادهء بندهاش و اقتضاى ساير اسباب ، ايجاد مىكند ، پس در حقيقت خالق آن اعمال هم خداست ، يعنى خداى سبحان خالق عين اشياء و همه آثار و اعمال و روابط ميان آنهاست ، يعنى اين خداست كه رابطه بين عمل و صاحب عمل را برقرار مىسازد و او رابط ميان هر شىء و آثار آن است و آن شىء را به آثارش مىرساند ، همچنانكه فرمود :
( اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَ هُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ
« 1 » خدا خالق هر چيز است و او بر هر چيز وكيل مىباشد ) ، پس با اين حال چگونه ممكن است عملى از اعمال خلق از او پنهان و مخفى بماند ؟
( 15 )
( هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَناكِبِها وَ كُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَ إِلَيْهِ النُّشُورُ )
: ( اوست آنكه زمين را براى شما رام كرده ، پس در اقطار آن آمد و رفت كنيد و از رزق آن بخوريد و بدانيد كه زنده شدن مجدّد شما بسوى اوست )
مىفرمايد : خداى تعالى آن كسى است كه زمين را منقاد و رام شما كرد ، تا بتوانيد بر پشت آن قرار بگيريد و از يك قسمت آن به قسمت ديگر آن برويد و از رزقش كه او براى شما مقدّر فرموده بخوريد و به انواع مختلف در زمين تصرّف كنيد و اوست كه نهايت و زندگى مجدّد در سراى ديگر بسوى اوست ، در تعبير ( ذلول ) و ( مناكب ) اشارتى وجود دارد كه زمين نيز يكى از سيّارات است .
( 16 )
( أَ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ فَإِذا هِيَ تَمُورُ )
: ( آيا ايمن هستيد از اينكه فرشتگان آسمان ، زمين را در زير پايتان بشكافند ؟ كه در اين صورت زمين به صورت گهواره به تلاطم در مىآيد )
هامش
( 1 ) . سورهء زمر ، آيه 62 .