مقدّر كرده باشد ، آيا آن ياور ، شما را يارى مىكند ؟
و چون مشركان جوابى از اين سئوال نداشتند ، خود خداى متعال در پاسخ مىفرمايد :
جز اين نيست كه كافران در غرور هستند ، يعنى غرور و فريب آنچنان به آنان حملهور شده و از هر جانب آنها را احاطه كرده كه خيال كردهاند اعتقادشان به آلهه ، اعتقاد درستى است .
و در ادامه مىفرمايد ، بلكه مىپرسم آن چه كسى است كه به آن اشاره مىشود و گفته مىشود : اين است كه به شما روزى مىدهد ، و اصولا اگر خداى بخشنده روزى را از شما دريغ بدارد ، آن كس ، مىتواند به جاى خدا شما را روزى دهد ؟ و خود خداى سبحان در پاسخ مىفرمايد ، نه اينطور نيست ، بلكه كافران حق را دريافتهاند ، امّا آن را تصديق نمىكنند و همچنان در دورى از حقّ و نفرت از آن بيشتر پيش مىروند .
آنگاه در مقام تعريض و توبيخ كفّار مىفرمايد : آيا دو حالت سرپا و مستقيم راه رفتن و با صورت روى زمين خزيدن با هم يكسانند ؟ يعنى كفّار در لجاجت و سركشى عجيبى كه دارند و در نفرت از حقّ مانند كسى هستند كه راهى را كه مىبايست طى كند با خزيدن روى صورت طى مىكند و مسلّما چنين كسى بلنديها و پستيها را تشخيص نمىدهد و پرتگاه و سراشيبى را از ساير قسمتها نمىتواند بشناسد .
و لذا راه درست و حقّ را نمىتواند تشخيص دهد ، به خلاف شخصى كه ايستاده و سرپا راه مىرود ، چون او هر قدم از قدمهاى خود را مىبيند و مواقع و پرتگاهها را مشاهده مىكند و مىفهمد كه راه به كجا منتهى مىشود ، بنابراين از هلاكت ايمن است و اين استفهام انكارى و تشبيه در اين آيه كه حالت هر كافر لجوج و جاهل و هر مؤمن طالب بصيرت و جوياى حقّ را ممثّل مىسازد ، براى برانگيختن نفوس مردم به تميز هدايت و پيمودن راه حقّ است .
( 23 )
( قُلْ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا ما تَشْكُرُونَ )
: ( بگو اوست آنكه شما را هستى داد و برايتان گوش و چشم و دل قرار داد ، ولى چه كم سپاس مىگزاريد )