( خشوع قلب ) يعنى تأثيرى كه قلب انسان در برابر مشاهده عظمت و كبريايى حق به خود مىگيرد ، در واقع آيه شريفه مىخواهند بفرمايد : سزاوار است كه مؤمنان هرگاه به ياد خدا مىافتند و معارف حقّه قرآنى را مىشنوند ، بلا درنگ در برابر عظمت كبريايى خدا متأثّر شوند و خشوع بيابند ، و ظاهرا لحن آيه توبيخ و عتاب است براى مؤمنينى كه دچار قساوت قلب شدهاند و ياد خدا و ذكر قرآن دلهايشان را خاشع نمىسازد ، به همين دليل هم مىفرمايد : آيا وقت آن نرسيده كه مؤمنان از ياد حقّ و قرآن خاشع شوند و مانند اهل كتاب كه در اثر طولانى شدن مهلت و زمان عمرشان ، دچار قساوت قلب گرديدند و خشوع را از دست دادند و بيشترشان از روش بندگى خارج شدند ، نباشند .
و اين آيه تذكّر مشفقانه و عتابى دوستانه از ناحيهء خداوند ودود است ، تا دلهاى مؤمنان متأثّر شود و از مقام پروردگارشان خوف بيابند و او را بپرستند و معصيت او نكنند .
( 17 )
( اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ )
: ( بدانيد كه خدا زمين را بعد از موتش ، زنده مىسازد ، به تحقيق ما آيات و نشانهها را برايتان توضيح داده و آشكار كرديم تا شايد تعقّل كنيد )
يعنى همانطور كه خدا زمين مرده و موات را خرّم و سرسبز مىسازد ، دلهاى قاسى و سخت را نيز به قلوبى زنده و با ايمان مبدّل مىنمايد و اين قرآن مىتواند قلبهاى مرده و سخت را زنده و خاشع كند ، پس خدا دين خود را وانمىگذارد و رها نمىكند ، بنابراين اگر شما مؤمنان خاشع نباشيد ، به جاى شما قوم ديگرى را پديد مىآورد كه آنها در برابر ذكر او خاشع باشند و دين او را يارى كنند ، همچنانكه در جاى ديگر فرمود :
( وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ
« 1 » اگر شما اعراض كنيد خدا شما را با قومى ديگر عوض مىكند كه مثل شما نباشند ) .
( 18 )
( إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَ الْمُصَّدِّقاتِ وَ أَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً يُضاعَفُ لَهُمْ وَ لَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ )
: ( بدرستى مردان و زنانى كه صدقه مىدهند و قرضى نيكو به خدا مىسپارند ،
هامش
( 1 ) . سورهء محمّد ، آيه 38 .