همان كسانى كه از مقام پروردگارشان بيمناك بوده و پروا داشتند .
منظور از مقامى كه پروردگار نسبت به بندگان دارد ، همان قيام و احاطه و علم خداست نسبت به اعمال بندهاش و اينكه خدا ربّ اوست و امر او را تدبير مىكند و محيط بر او و همراه اوست و لذا از هر عمل خرد و كلان بندهاش آگاه و با خبر است .
امّا اينكه خوف از مقام پروردگار چيست ؟ بايد گفت خوف از خدا مراتبى دارد ، بعضى از عقاب خدا مىترسند و به همين دليل مرتكب كفر و معصيّت نمىشوند و اين نوع عبادت و اطاعت ، عبادت بندگان است كه از ترس سياست و تأديب مولايشان ، نافرمانى نمىكنند و اين عبادت خالص براى خدا نيست .
بعضى ديگر از خدا خوف دارند و او را عبادت مىكنند ولى نه از روى اخلاص ، بلكه به طمع نيل به ثواب و پاداش الهى و اين نوع خوف و عبادت ، عبادت تاجر پيشهگان است ، امّا خوفى كه در اين آيه ذكر شده نه خوف از عذاب است و نه خوف از فقدان نعمات بهشتى ، بلكه اين خوف ناشى از خضوع در برابر خداى تعالى است ، چون او استحقاق عبادت و اطاعت را دارد و آنقدر ساحت عظمت و كبريايش رفيع است كه بنده بايد در برابر او حالت ذلّت و خضوع بيابد و اين نوع خوف و عبادت ، خوفى خالص براى وجه اللّه است ، همچنانكه خداوند ملائكه معصوم از گناه را نيز به اين خوف ستوده و فرموده
( يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ
« 1 » از پروردگار مافوقشان مىترسند ) .
به هر جهت مىفرمايد : چنين كسانى كه از مقام پروردگارشان خالصانه ، هراسانند ، داراى دو بهشت مىباشند ، كه احتمالا يكى را به جهت استحقاقى كه دارد و به عنوان جزاى عملش به او مىدهند ، و يك بهشت ديگر را فقط از باب تفضّل به او ارزانى مىكنند و اين دو بهشت احتمالا شايسته اهل اخلاص است كه آنها را در سورهء واقعه چنين وصف مىكند ،
( السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ )
« 2 » پيشگامان پيشى گيرنده مقرّبان درگاهند ) .
هامش
( 1 ) . سوره نحل ، آيه 50 .
( 2 ) . سوره واقعه ، آيه 11 - 10 .