را در بر مىگيرد و مسمّاى آن ذات مقدّس پروردگار است و اين سوره با همين نام ختم مىشود ، به هر جهت اگر معناى وجه ، صفات و اسماء الهى باشد معناى آيه اينست كه :
فقط پروردگارت با همه صفات جمال و جلالش باقى مىماند ، بدون اينكه فناى موجودات اثرى در ذات او و يا در صفات او بگذارد و اگر مراد از وجه خدا هر چيزى باشد كه بوسيله آن متوجّه پروردگار مىگردند در اين صورت وجه اللّه شامل تمام انبياء و اولياء خدا و دين او و ثواب و قرب او نيز مىشود « 1 » در اين صورت معنا چنين مىشود ، همه زمينىها فانى مىشوند و آنچه باقى مىماند فقط در نزد خداست و شامل جزا و ثواب و قرب او مىباشد ، همچنانكه در جاى ديگر مىفرمايد :
( ما عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ
« 2 » هر چه نزد شماست فانى مىشود و هر چه نزد اوست باقى مىماند ) و اينها همه نعمات الهى است به همين دليل مجددا تأكيد مىنمايد كه اى جنّ و انس كداميك از نعمتهاى پروردگارتان را تكذيب مىكنيد ؟
( 29 )
( يَسْئَلُهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ )
: ( همه كسانى كه در آسمانها و زمينند از او درخواست مىكنند و او هر روز مشغول شأنى جديد است ) .
( 30 )
( فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ )
: ( پس كداميك از نعمات پروردگارتان را تكذيب مىكنيد ؟ )
يعنى تمام موجودات آسمانها و زمين به زبان تكوين و وجود خود محتاج خدايند و هستيشان وابسته به هستى اوست و بواسطهء فقر خود متمسكّ به غناى او هستند ، همچنانكه فرمود :
( أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ
« 3 » شما همگى محتاج خدا هستيد و او بىنياز و ستوده است ) و هر كس از او درخواست كند نااميد نمىشود ، چون خود فرموده :
( وَ آتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ
« 4 » و از هر چه درخواست كرديد به شما
هامش
( 1 ) . با توجه به همين معناست كه ما در زيارت جامعه و غير آن ائمه اطهار عليهم السلام را وجه اللّه و اسماء الحسنى مىناميم ، و از قول امام صادق عليه السّلام در مناقب ابن شهر آشوب آمده است كه فرمود ، وجه اللّه ماييم ، ( مترجم ) .
( 2 ) . سورهء نحل ، آيه 96 .
( 3 ) . سورهء فاطر ، آيهء 15 .
( 4 ) . سورهء ابراهيم ، آيه 34 .