عقوبت و مؤاخذه نمىشود ؟
و اينكه انسان هيچ چيزى را به ملكيّت حقيقى ، مالك نيست و هيچ اثرى از آن عايد او نمىشود ، مگر آن عملى كه انجام داده و جدّ و جهدى كه در زندگى نموده ، امّا آنچه ديگران كردهاند ، اثر خير يا شرّ آن عايد انسان نمىگردد .
لذا همه چيزهايى كه انسان خود را مالك آن مىبيند فقط در همين زندگى دنيا و دار فريب همراه او هستند امّا وقتى كه به خانه آخرت و دار جاودانگى و خلود منتقل مىشود ، او را ترك مىكنند و از او جدا مىشوند ، مگر عمل فرد كه همواره ملازم اوست و هرگز به طبع خود از انسان جدا نمىشود ( مگر بوسيلهء شفاعت يا استغفار مؤمنين و يا اعمال باقيات صالحات و سنّتهاى حسنهاى كه انسان از خود بجاى مىگذارد ، كه البته اين موارد نيز همه اثر اعمال خود آدمى است ) .
در ادامهء بحث مىفرمايد : آيا نمىداند كه هر فردى نتيجهء اعمالش را در قيامت به زودى ملاحظه مىكند و انسان بوسيله همان عملش به طور تمام و كمال جزا داده مىشود ؟ همچنانكه فرمود :
( فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ
« 1 » هر كس اندكى عمل خير بجا آورد آن را مىبيند و هر كس به سنگينى يك دانه خردل ، مرتكب بدى شده باشد آن را مىبيند )
و آيا نمىداند كه مطلق انتهاء به سوى پروردگار توست و آنچه در عالم وجود ، موجودند در هستى و آثار هستى به خداى سبحان منتهى مىشوند و تدبير همه آنها بدست خداست ، پس همهء آنها از حيث آغاز خلقت و از حيث معاد و نهايت خلقت به خداى متعال منتهى مىشوند . همچنانكه فرمود
( إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا حِسابَهُمْ
« 2 » همانا بازگشت ايشان بسوى ماست و سپس محاسبه آنها بر عهدهء ماست )
( 43 )
( وَ أَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَ أَبْكى )
: ( و اينكه خداست كه مىخنداند و مىگرياند )
( 44 )
( وَ أَنَّهُ هُوَ أَماتَ وَ أَحْيا )
: ( و اينكه اوست كه مىميراند و زنده مىكند )
هامش
( 1 ) . سورهء زلزال ، آيه 8 - 6 .
( 2 ) . سورهء غاشيه ، آيه 26 - 25 .