آوردند ، اجابت مىكند و از فضل خدا بر آنها مىافزايد و كافران عذابى سخت دارند )
سياق كلام توبيخ كفّار و منافقان و انكار منكرين اين معناست كه حضرت رسول صلّى اللّه عليه و إله و سلم چيزى را به خدا افترا ببندد . مىفرمايد : بلكه اين منافقان مىگويند تو از پيش خودت گفتهاى كه مردم بايد به خويشاوندانت مودّت بورزند ، امّا تو افتراء زننده و دروغگو نيستى ، و زمام امر بدست تو نيست بلكه آنچه مىگويى وحى خداى سبحان است و امر وابسته به مشيّت اوست و اگر بخواهد بر دل تو مهر مىزند و باب وحى را بر تو مىبندد همچنانكه فرمود : ( اگر بخواهيم آنچه را كه به تو وحى كردهايم از بين مىبريم آنگاه تو براى اعادهء وحى بر عليه ما هيچ وكيلى نخواهى يافت « 1 » ) و اين كلام در مقام تنزيه ساحت رسولخدا صلّى اللّه عليه و إله و سلم از افتراء به خداست .
در ادامه مىفرمايد : لكن خدا اراده كرده به تو وحى كند و حق را بيان نمايد . و سنّت خود را اجرا كند ، چون سنت خدا چنين است كه همواره با كلمات خود باطل را محو و سركوب كرده و حق را تثبيت مىكند .
زيرا او داناى به دلها و منويّات آنهاست و مىداند كه هر دلى چه استدعايى دارد ، آيا استدعاى هدايت دارد يا ضلالت ؟ تا با انزال وحى و توجيه دعوت به سوى دلها ، هر يك را به مقتضاى خود ، برساند و در اين كلام اشارت و وعدهاى وجود دارد نسبت به رسولخدا صلّى اللّه عليه و إله و سلم كه خداوند به زودى او را يارى خواهد فرمود .
پس ظاهرا منافقان با شنيدن آيه قبلى از روى حسد و كينه گفتهاند كه پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلم اين معنا را به خدا افترا زده كه فرموده ( مردم بايد نسبت به خانوادهء او مودّت داشته باشند ) و در اثر اين سمپاشى و تفرقه افكنى آنها ، بعضى مؤمنان ساده لوح نيز اين سخنان را پذيرفته و بال و پر دادهاند ، و خداوند براى تحريك آنها بر توبه و هشدار دادن از ارتكاب گناهان و پذيرفتن سخن منافقان مىفرمايد : خداست كه توبهء بندگان را مىپذيرد و بديهاى آنان را عفو مىكند و به اعمال آنها آگاه است . و توبه بازگشت همراه با ندامت ، از مخالفت و معصيت خداست و در عين حال انسان بايد عزم جزم بر ترك گناه و عدم
هامش
( 1 ) . سورهء اسراء ، آيه 86