اين شهر را ديده باشم و اسباب فراهم نميشد در اينوقت كه با پريشانى حواس به اين شهر ميروم چندان نظرى بملاحظات و خصوصيات سابق ندارم تمام حواسم مشغول است كه خدمتى در آنجا به مقصد اصلى كه دفاع از دشمنان است نموده باشم و ضمنا اهل و عيال خود را هم چنان كه از پيش گفته شد در اين آغاز زمستان بآرامگاهى برسانم با اين تفصيل و با وجود اينكه باقتضاى فصل از طراوت جلگه بروجرد چيزى نميتوان فهميد ولى باز آثار پديداست كه در بهار اين جلگه يكى از جلگهاى باصفاى ايران است و بعلاوه اوضاع طبيعتش شگفتانگيز است .
بروجرد در جلگه واقع است كه اطراف آن را كوههاى بلند مانند قلعه احاطه كرده است و دست طبيعت در آرايش اطراف شهر كوتاهى نكرده ولى موجبات بدبختى از جهات مختلف براى مردم آنجا فراهم است يكى آنكه اين شهر از محل عبور و مرور دور افتاده و باينواسطه از تجدد و تمدن دنيا به كلى بىخبر است ديگر آنكه از قديم الايام سلسله سادات محترمى در اين شهر زندگانى كرده بر مردم برترى داشتهاند و بمرور زمان جمعيت زياد يافته آقايان متعدد كه هريك داعيه رياست و سرورى دارند و املاك اطراف شهر اغلب متعلق است به آنها در گوشه و كنار اين شهر ساكن و با رقابت و همچشمى عوام را در تحت اختيارات نامحدود خود نگاهداشته پيرايهاى بسيار برسم قديم بر خود ميبندند و ديگر وضعيت طوائف الوار است در اطراف اين شهر كه مهم ترين آنها طايفه بيرانهوند است طايفه بيرانهوند در تابستان در دامنه كوهى كه در جنوب شهر بروجرد واقع است سكنى دارند مردم بروجرد همه وقت از اين طايفه انديشه دارند زيرا قوت و قدرت كامل در آنها هست و از هرگونه قتل و غارت در موقع لزوم مضايقه ندارند به اين واسطه ملاكين شهر مجبورند با رؤساى اين طايفه و طوايف ديگر از قبيل حسنوند و سكوند و غيره وصلت و آميزش كنند تا از تجاوزات آنها محفوظ بمانند اين اسباب كه گفتيم سبب شده است كه احوال روحى مردم بروجرد در يك دائره تنگى از معلومات تازه و از تجددخواهى دور مىزند .
شهر بروجرد بواسطه كهنگى و كوچهاى باريك پيچدرپيچ و قبرستانهاى كثيف مخروبه متعدد كه در وسط شهر و اطراف آن هست حزنانگيز و بسيار بد منظر است
حيات يحيى ( فارسى ) — صفحة 305
مساهمون: يحيى دولت آبادى
ص٣٠٥