و قواى ملى در راه همدان بجمعآورى خود در قزوين پرداخته در غره صفر يكهزار و سيصد و سى و چهار ( 1334 ه ) بهمدان حمله كردند قسمت كوچكى از آنها از راه معمول آمده پستهاى ژاندارمرى را كه در راه بود عقب راندند و قسمت مهمى كه چهار هزار - نفر ميشدند از راه سر درود بجانب همدان آمدند ماژر دوماره سوئدى كه رئيس اردوى همدان بود در حالتى كه مجاهدين با روسها طرف شده ميجنگيدند نگاهدارى همدان را غيرممكن دانسته است و فشنك تيراندازان را غيركافى اين بود كه همدان را تخليه كرده به پل شكسته دو فرسخى همدان اردوى خود را فرود آورد و روسها شهر همدان را بدون جنگى كه در داخل شهر شده باشد تصرف نموده در مصلى كه پيش اشاره كرديم استحكامات بنا كردند مردم حساس وطنپرست همدان كه مورد مخاطره بودند همگى فرار كرده بنهاوند و ملاير و بالاخره بكرمانشاهان خود را رسانيدند امير افخم همدانى كشنده سيد جمال الدين واعظ كه از اشخاص پستفطرت روسپرست است با روسها همدست شده آنها را باحترام وارد همدان كرد و حكومت همدان را هم به عهده خود گرفت .
روسها به تصرف نمودن همدان قناعت نكرده بجانب اردوى ژاندارمرى حمله كردند اردوى ماژر دوماره با عده بختيارى كه به آنها ملحق شده پس از دو سه جنك سخت و تلفات زياد كه بر دشمن وارد شد بجانب ملاير عقب نشست و روسها تا زمانآباد كه ميان همدان و ملاير است آنها را تعاقب نمودند كاركنان ملاير از مليون و نظاميان بجانب نهاوند رهسپار گرديدند .
در آن وقت كه قشون روس بجانب ملاير ميآمد و احتمال ميرفت قسمتى از آنها ببروجرد بيايد موجب اضطراب شد بطوريكه اشخاص خطرناك مصمم حركت از آنجا شدند و هم اداره ژاندارمرى و صاحبمنصبان آلمانى در شرف ترك نمودن بروجرد بودند ولى طولى نكشيد كه بواسطه حكم كنت كانيتز كه از بروجرد بماژر دوماره داد كه ملاير را تخليه ننمايد و بواسطه رسيدن قوه بختيارى كه در تحت رياست يد اللّه خان - بختيارى بود ملاير نگاهدارى شد خاطر مردم بروجرد تا يك اندازه آسوده گشت اما تخليه همدان و احتمال حمله كردن روسها بملاير و عراق جمعيتى را كه با روحانيان
حيات يحيى ( فارسى ) — صفحة 308
مساهمون: يحيى دولت آبادى
ص٣٠٨