خود اقدام كرده يكدسته قزاق ايرانى را كه صاحبمنصب آنها روسى بود و در كردستان اقامت داشتند بىاذن دولت بهمدان فرستادند سالار لشگر پسر فرمانفرما هم كه حاكم همدان بود و هواخواه روس شخصا استعدادى حاضر كرد كه در موقع رفتن قنسولها بكرمانشاه آنها را كمك نمايند .
و بالجمله روس و انگليس و دوستان آنها در همدان قشونى حاضر كردند براى اجراى مقاصد خويش از آنطرف آلمانها نيز آرام ننشستند و در اطراف كرمانشاهان استعدادى جمع كرده قواى خود را در اطراف همدان تمركز دادند و روابط خود را با قوه ژاندارمرى ايرانى محكم كردند روسها هم چند هزار قشون در انزلى پياده كرده بقزوين رسانيدند كه در موقع خود باستعدادى كه قنسولهاى آنها در همدان تهيه ديدهاند ملحق نمايند .
در اينموقع كه قشون روس در قزوين تمركز يافت از يك طرف قصد حمله كردن بتهران را داشتند و از طرفى قصدشان اين بود كار همدان را تمام كرده از طرف آنجا خاطر خود را آسوده كنند روسها تصور ميكردند با سيصد نفر قزاق ايرانى كه در همدان دارند مصلى را كه مشرف بر شهر و در تصرف آنهاست مىتوانند نگاهدارند ولى مليون پيشدستى كرده بدست ژاندارمرى و قواى متفرقه از مجاهد و غيره در شب دوازدهم محرم يكهزار و سيصد و سى و چهار ( 1334 ه ) شبيخون به آن سيصد نفر قزاق زده آنها را از مصلى فرود آوردند و كار را بر آنها تنك نمودند جمعى از قزاقان سر از اطاعت صاحب - منصبان روسى پيچيده بژاندارمرى ملحق گشتند و باقى فرار كردند به اين ترتيب همدان بدست مليون افتاد بانك انگليسى را تصرف كردند مأمورين رسمى روس و انگليس فرارا بقزوين رفتند .
بعضى را عقيده اين است طرفيت ژاندارمرى با قزاق در همدان و گرفتن مصلى زود واقع شد زيرا هنوز مليون استعداد قابلى ندارند كه بتواند حمله قوه روس را كه در قزوين هست دفع نمايد و بعبارت ديگر به تصرف آوردن مصلاى همدان آسان بود و لكن نگاهدارى آن در مقابل قوه دشمن مشكل و لكن كارى است گذشته .
پس از واقعه همدان روسها سخت بدستوپا افتاده چهار هزار نفر از بهترين قواى خود را براى تصرف نمودن همدان مهيا و روانه ساختند قوه ژاندارمرى هم
حيات يحيى ( فارسى ) — صفحة 302
مساهمون: يحيى دولت آبادى
ص٣٠٢