بود براى اجراى مقاصد مستبدين و روسها و تكميل شد اختلافات ملى باينكه آقا سيد حسن تقىزاده به شرحى كه سابق نوشتهايم از تهران خارج شده در تبريز اقامت كرد و بعضى از وكلاى تبريز كه با او همرأى بودند از قبيل شيخ اسماعيل نوبرى نيز تهران را ترك گفته بتبريز رفته مشغول دستهبندى شدند اين كار هم بر ضعف ملتيان افزود در اين احوال حكومت يكى از مستبدين معروف ( رشيد الملك ) را بتدبير گرفته در حبس نگاهداشت روسها ديدند حيف است يك دست قوى آنها در حبس بماند خودسرانه بدار الحكومه ريخته او را خلاص كرده آزاد نمودند و اين اول دفعه است كه قشون روس مستقيما در كار حكومت دخالت مينمايد صمد خان هم بعد از اين واقعه جدا بضديت با ملت قيام كرد دولت هم مخبر السلطنه را معزول كرد و ديگر نتوانست والى بجاى او بفرستد چونكه اختلافات فرقه در تبريز و تهران نميگذارد حاكم براى آذربايجان تعيين شود و هرفرقه ميخواهند حاكمى كه با آنها همراه باشد داشته باشند فرقه دموكرات نظر بموافقتى كه با عين الدوله عبد الحميد ميرزا كرده بودند با وجود سابقههاى تاريك كه در محاصره تبريز از طرف دولت محمد عليميرزا داشت ميخواستند او را بحكومت آذربايجان انتخاب كنند يك دسته بزرگ از مردم راضى نبودند روسها هم نميخواستند چون از طرف فرقه دموكرات تصويب شده بود يك فرقه عبد الحسين ميرزاى فرمانفرما را در نظر داشتند و دموكراتها با اين نظر ضديت مينمودند بهر صورت ششماه در اين كشمكشها مملكت آذربايجان بىوالى ماند گاهى نامزد عين الدوله ميشد ولى امروز و فردا ميكرد و نميرفت گاهى نامزد فرمانفرما ميشد و بالاخره او رفت اما در نواحى قزوين مانده خود را بآذربايجان نرسانيد چونكه خبرهاى موحش آذربايجان از تصرفات روس و مستبدين به او اجازه نميداد كه بىاستعداد كافى روانه شود دولت هم استعدادى نداشت به او بدهد و نميتوانست با روسها ضديت نمايد در اين مدت شاهزاده امان اللّه ميرزا كه يك وقت در قزاقخانه صاحبمنصب بود و بعد از آن اداره خارج شده از طرف دولت رئيس قشون آذربايجان گرديد كار حكومت را مينمود انجمن ملى دائر و در زير فشار اختلاف دو فرقه امرار وقت ميكرد در اين حال صمد خان بتحريك روسها جمعيت خود را نزديك تبريز آورد و مكرر به شهر حمله كرد مجاهدين جلوگيرى
حيات يحيى ( فارسى ) — صفحة 201
مساهمون: يحيى دولت آبادى
ص٢٠١