استقلال وطن خود كار كند بسيار كم ديده مىشود ميرزا محمد بن عبد الوهاب قزوينى چنان كه در پيش نوشته شد شخص ايرانى بافضلى است چند سال است در فرانسه و گاهى در انگلستان اقامت دارد و در جمعآورى كتب ادبى قديم ايران با پرفسور ادوارد براون انگليسى كه بيشتر اوقات خود را صرف نشر ادبيات فارسى و عربى مينمايد بسيار زحمت كشيده اين شخص با من سابقه الفت داشته است بتوسط او مجمع مختصرى از چند نفر ايرانى غيرتمند تشكيل داده كه اگر بنام ملت ايران در پاريس كارى بايد بشود آن مجمع عهدهدار گردد و هم محصلين ايرانى را تشويق ميكنم تا مجمعى براى خود تشكيل داده از حال و كار يكديگر خبردار باشند و همديگر را بشناسند و مشكلات كار يكديگر را بدانند و با محصلين ايرانى در نقاط ديگر خارجه روابط حاصل كنند در اينوقت وزير خارجه روس ( سازانوف ) بپاريس آمده است ممتاز السلطنه او را ملاقات كرده در باب اولتيماتوم روس كه بايران داده شده صحبت داشته است و او هم نظر به آب و هواى فرانسه ملايمت نموده وعده همراهى داده ولى معلوم است رشته كار بدست سفارت روس در تهران مىباشد و آبوهواى ايران در وقتى كه چند هزار قشون روس در شمال مملكت در هرنقطه اقامت دارد غير از آبوهواى پاريس است پس اقدامات خارج چندان اثرى ندارد و ميبايد بتهران نگاه كنيم ببينيم آنجا چه ميكنند در اينوقت كابينه تهران متزلزل بلكه منحل شده و كشمكش دو فرقهء اعتدالى و دموكرات نميگذارد كابينه جديد تشكيل شود زيرا هرفرقه ميخواهند از خود كابينه تشكيل بدهند تحريكات خارجى هم غير مستقيم اين كشمكش را امتداد ميدهد كه مقاصد خود را جارى كند اگر بخواهم شرح حال دربار و مجلس و مجلسيان و فرقههاى سياسى را در اين حال خطرناك بنويسم كه چگونه براى امور جزئى وقتى را كه ما بازايش استقلال ايران است ميگذرانند و چه اقدامات بيفايده ميكنند از حوصله اين كتاب بيش است همينقدر مينويسم اگر كسى تاريخ بىشائبه آن ايام را بخواند و بر كارها و اقدامات كاركنان وقت كه بيشتر از روى اغراض شخصى و دائره كوتهنظرى است نظر كند آنها را ببازى ساده كودكان بداخلاق بيشتر تشبيه مىكند تا برفتار يك دولت و ملت داراى اساس مشروطه در مقابل اولتيماتوم چهل و هشت ساعته دشمن قوىپنجه روس و در مقابل چند هزار قشون اجنبى كه وارد
حيات يحيى ( فارسى ) — صفحة 198
مساهمون: يحيى دولت آبادى
ص١٩٨