انكار مىنمايند همچنانكه فرمود
( وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ )
« 1 » آن را انكار كردند در حالى كه نفوسشان به آن يقين داشت )
( 26 )
( لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ )
: ( هرچه در آسمانها و زمين است از آن خداست همانا خدا بىنياز و ستوده است )
در اين آيه از طريق انحصار ملك حقيقى در خدا ، بر وحدانيّت او احتجاج مىكند به اين بيان كه خدا مبدأ تمام خلائق و عطا كنندهء همهء كمالات است .
پس او غنّى مطلق است و ديگران همه محتاج اويند و به همين دليل هرچه در آسمانها و زمين است از آن اوست و او مىتواند در ملك خود به هر صورت كه بخواهد تصرّف كند ، لذا امر تدبير و تصرّف عالم فقط بدست خداست .
و نيز خداوند ستوده و حميد است . ( حميد ) يعنى ستايش شده در افعال و همهء افعال خدا جميل است و ستايش هر فعل جميلى در نهايت به ستايش او منتهى مىشود ، پس خداوند حميد مطلق است .
( 27 )
( وَ لَوْ أَنَّ ما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَ الْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ ما نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ )
: ( و اگر آنچه در زمين درخت است ، قلم شوند و دريا ، به كمك آن هفت درياى ديگر مركب شود ، كلمات خدا تمام نشود ، همانا خدا نيرومند و حكيم است )
مراد از عدد هفت افاده تكثير است نه آنكه خصوصيّتى در عدد هفت باشد ، يعنى اگر تمام درختان قلم شده و تمام درياها مركب شوند تا كلمات الهى را بنگارند و آنها را به صورت الفاظى دالّ بر آن در آورند ، هر آينه نخواهند توانست چون كلمات الهى و مخلوقات او نامحدود است .
( كلمهء خدا ) عبارتست از هستى افاضه شده به امر او ، كه بر همه موجودات صادق است همچنان كه خود ، مسيح را كلمة اللّه خوانده و از جمله كلمات الهى كلمات كتاب اوست من جمله اينكه فرمود ( به تحقيق كلمه ما بر بندگان فرستادهمان سبقت گرفت ، كه
هامش
( 1 ) . سورهء نمل ، آيهء 14 .