همانا ايشان نصرت خواهند شد ) « 1 »
يا اينكه فرمود ( اگر نبود كلمهء پروردگارت كه سبقت گرفته هر آينه عذاب ملازم ايشان بود ) « 2 »
و آنگاه در مقام تعليل مطلب فوق مىفرمايد : خداى تعالى عزيز و حكيم است . يعنى او عزيزى است كه هيچكس بر او غالب و قاهر نمىشود ، پس اين درختان و درياها نمىتوانند كلمات خدا را به تمامه بنويسند و بر آن احاطه يابند . و نيز حكيم است و لذا امر تدبير عالم را به غير واگذار نمىكند .
( 28 )
( ما خَلْقُكُمْ وَ لا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ )
: ( خلق كردن شما و از نو زنده كردنتان جز مانند خلق يك تن نيست ، همانا خدا شنوا و بيناست )
اين جمله در مقام اثبات امكان وقوع معاد و رفع استبعاد از آن است ، چون مشركان به جهت كثرت تعداد مردگان و آميخته شدن آنها با خاك ، از نو زنده شدن مردگان را امرى بعيد و غير ممكن مىشمردند ، چون ميان خاك همهء مردگان هيچ تمايزى وجود نداشت .
امّا خداوند در جواب آنها مىفرمايد خلقت و بعث شما درست مانند خلق كردن يك نفر است ، چون هيچ امرى ، خدا را از امر ديگر مانع نمىشود و بسيارى عدد ، او را به عجز نمىآورد و نسبت قدرت او به خلق يك نفر و خلق تعدادى بسيار ، يكى است ، و اصولا فرقى بين خلقت نخستين و خلقت مجدّد و مسأله عود وجود ندارد ، چون اصلا فعل خدا متصّف به دشوارى و آسانى نمىشود و علّت اينكه براى خدا خلقت مجدّد همهء اموات با خلق يك نفر تفاوتى نمىكند اين است كه خداوند شنواى اقوال شما و داناى به اعمال شماست بنابراين كثرت اعمال از افراد مختلف ، او را مانع از حسابرسى نمىشود و هيچ امر پنهانى از او مخفى نمىماند و همهء خلائق را به تناسب اعمالشان جزا مىدهد .
( 29 )
( أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَ يُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ
هامش
( 1 ) . سورهء صافات ، آيهء 172 .
( 2 ) . سورهء طه ، آيهء 129 .