خداوند در ملك خود تصرّف مطلق دارد و تمامى مخلوقات مطيع و منقاد او هستند و او را با خضوع اطاعت مىكنند و مراد از اطاعت ، اطاعت تكوينى است كه همه موجودات مطيع اسباب و علل وجودى عالم هستند و خداوند مالك ايشان و مالك همهء مايملك آنهاست ، لذا تنها مؤثر در عالم تكوين هم خداست و هر امرى فقط به اذن او محقّق مىشود .
[ آيهء ( 39 - 27 ) ذكر اينكه اعادهء خلق از خلقت ابتدائى براى خدا آسانتر است و ذكر تمثيلى براى ردّ پندار مشركين دربارهء اينكه خدا مشركانى از جنس مخلوقات خود دارد و ذكر اينكه وسعت يا تنگى معيشت تابع مشيّت خداست و بيان اينكه دين الهى مبتنى بر فطرت انسانيست ]
( 27 )
( وَ هُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ وَ لَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ )
: ( و اوست آنكه خلقت را آغاز كرده و سپس آن را باز مىگرداند و اين امر بر او آسانتر است « 1 » و براى او در آسمانها و زمين بهترين مثلهاست و او غالب و فرزانه است )
( ابداء ) يعنى ايجاد ابتدايى و بدون الگو و ( اعاده ) يعنى انشاء بعد از انشاء . مىفرمايد اوست آنكه خلقت را بدون الگوى قبلى ايجاد نمود و پس از آن دوباره آن را اعاده مىكند ( بعد از فناى ظاهرى دوباره آن را ايجاد مىنمايد ) و اين اعاده براى او آسانتر از ايجاد اوّلى است و اين امر واضح است كه هرچه قدرت بيشتر شود از مشقّت كاسته مىگردد ، تا جائى كه قدرت نامحدود شود كه در اين صورت مشقّت و دشوارى از اساس باطل است يعنى خدايى كه قادر مطلق است اصولا هيچ امرى براى او مشقّت ندارد ، امّا آنچه به ذهن متبادر مىشود اين است كه چرا خداوند فرمود اعاده آسانتر از ايجاد ابتدايى است با آنكه او صاحب قدرت نامحدود است و دشوار و آسان براى او معنا ندارد ؟ جواب اين اشكال را خود خداوند در جملهء بعدى داده است مىفرمايد
( وَ لَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى )
يعنى هر يك از صفات كماليّه مانند حيات ، قدرت ، علم ، جود و كرم و غير آن كه يك يك موجودات آسمان و زمين به آن متّصف مىشوند در حقيقت اندكى است كه رفيعترين درجه و عالىترين حدّ آن در خداى سبحان است و اوست كه آن صفت كمالى را به غير خود افاضه مىكند منتهى اين صفات در ماسوى الله محدود و متناهى
هامش
( 1 ) . زيرا در خلقت اوليه كه طينة يا هسته مركزى انسان را آفريده ، آن فناپذير نيست و در خاك و هوا و آب و آتش بموجب حديث از بين نمىرود و باقيست به بقاء دنيا . ( مصحح )