هستم كه حتى نمىتواند درست حرفش را بيان كند . . . امّا خدا سرانجام آنها را غرق نمود و در نهايت وارد آتش جهنم خواهند شد « 1 » .
( 75 )
( قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا حَتَّى إِذا رَأَوْا ما يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَ إِمَّا السَّاعَةَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكاناً وَ أَضْعَفُ جُنْداً )
: ( بگو هر كه در گمراهى باشد ، خداى رحمان به او مهلت مىدهد تا زمانيكه آنچه را وعده داده شد ، يا عذاب و يا قيامت را ببيند ، و به زودى خواهند دانست كه چه كسى مكانش بدتر و لشكرش ناتوانتر است ) يعنى كسى كه بر ضلالت استمرار و تداوم داشته باشد ، خداوند نيز بر خود واجب كرده كه چنين كسى را در ضلالت و گمراهى امتداد دهد و يا او را در آنچه هست مدد كند و هر چيزى را كه باعث گمراهى او شده از قبيل زخارف و تمتّعات دنيوى بيشتر به او بدهد ، تا به جهت سرگرمى و اشتغال به آن به كلى از حقّ منصرف و منقطع شود و در نتيجه امر خدا ، يعنى عذاب دنيوى او ، يا امر قيامت ، به ناگهان فرا برسد و آنوقت حقيقت بر او آشكار مىگردد و خواهد دانست كه كداميك از دو گروه كافر يا مؤمن وضعيّت بدترى دارند و از نظير نيرو ناتوانتر و ضعيفتر هستند ، امّا در آن موقع اين درك حقيقت سودى به حالش نخواهد داشت و هيچ نگهدارندهاى از عذاب دوزخ برايش نخواهد بود ، چون ايشان جز خدا ياور و لشكرى ندارند كه آنها را يارى كند و از عذاب الهى برهاند .
با در نظر گرفتن ظاهر آيه ، معلوم مىشود مراد از عذاب ، عذاب دنيويست ، مثل كفّار قريش كه مكان شرّ آنان در هنگام عذاب ، چاه بدر بود كه در آن دفن شدند و مكان شرّشان در قيامت همان جهنم و دار بوار خواهد بود ، چون اين آيات بعد از شكست بزرگان قريش در جنگ بدر توسط پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلم بر آنها خوانده شد و روى سخن در اين آيات با همان رؤساء و كفّار قريش است .
( 76 )
( وَ يَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً وَ الْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَ خَيْرٌ مَرَدًّا )
: ( و خدا كسانى را كه هدايت يافتهاند بر هدايتشان مىافزايد و اعمال شايسته
هامش
( 1 ) . سورهء زخرف ، آيات 56 - 51 .