[ عادت كلابنا فى البلخ . پرسيد كه عادت شما چيست ؟ گفت : اذا وجدنا اثرنا و الّا شكرنا ؛ و لا شك كه ايشان هردو از مشايخ بودهاند به حكم آنكه :
وَ فَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ
. هركسى را مرتبهاى باشد .
و شرايع و نصوص كلام الهى است كه در آن تصوّف نتوان كرد ، ليكن در تقوى هركسى را توفيق رفيق باشد ، و تا بهتر تواند انديشيد بهتر باشد كه :
إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ
( * ) . هركسى كه او صفتى صفتى و كارى و كسبى كند و ترتيب وجهى حلال كند نيكو باشد ، و چون در آن مكسبى بيند و به قدر وسع در حصول بكوشد و آن طريق نگاه دارد ، و ليكن اگر تجارتى ديگر كه زحمت و خوف و خطر در آن كمتر و مكسب بيشتر و حلالتر و عواقب آن محمودتر باشد بيند و بداند و بر كردن آن قادر شود ، آن تجارت اوّلين با وجود آنكه نيكو باشد بزرگ گيرد آنچه تو گفتى مانند آن معامله و تجارت اوّلين است و آنچه من مىكنم . . . آخرين ، و همه تجارت است و نيكو است ، امّا تجارت آخرين بهتر است ، و من آن را اختيار كردهام ؛ و بهتر از آن نيز بسيار باشد ، ليكن حقتعالى آن را مقدّر فرموده اين است .
امّا تقرير آنكه بهترين تجارت آن است كه من مىكنم بدين وجه است كه به حكم : تخلّقوا باخلاق اللّه ، هرچند ايشان تخلّق به خلق حقتعالى زيادت توانند كردن ، و مرتبهء آن اعلى باشد ؛ و از جملهء صفات حقتعالى يكى آنكه رزّاق و غنى است . هر بنده كه صفت رزّاقى و غنا بيشتر داشته باشد بهتر بود ، و بنده را خود چه مقدار رزّاقى دست دهد ، همان كفاف باشد كه سمت رزّاقى بر او باشد ، و يا تواند به قدر احتياج وسع از خود دور دارد كه گفتهايد : الشّرف ان لا يمرّ احد الّا ناله رفدك ، و لا تمرّ باحد الّا رفعت نفسك عن رفده . و نيز آوردهاند كه : الشّرف ان تكون بما لك متبرّعا و عن مال غيرك متورّعا .
امّا آنكه دو دانگ تناول مىكنم آن است كه بدين ضرورى محتاج است ؛ و ]
هامش
( ( * ) . سورهء حجرات ( 49 ) . آيهء 13 . )