حافظ ، اصولى و جهانگرد بود ( معجم المؤلفين ، ج 6 ، ص 191 ، الاعلام زركلى ، ج 4 ، ص 309 ) .
احمد بن موسى بن العباس التميمى ، ابو بكر بن مجاهد ( 245 تا 324 ه ) بزرگ علماى قرائت در روزگار خود بود . اهل بغداد ، باادب ، نيكو رفتار ، زيرك و گشاده دست بود ( الاعلام ، ج 1 ، ص 246 ) .
ابو الحسن على بن اسماعيل بصرى يا ابو الحسن اشعرى ( م 324 ه . ق ) متكلم معروف شافعى و مؤسس و موجد مذهب مخصوص به اشاعره در كلام و عقايد . وى در بصره به دنيا آمد . نخست نزد ابو على جبائى از مشاهير معتزله كه در واقع شوهر مادرش نيز بود تلمذ مىكرد .
اما سالها بعد و بنابر مشهور به سبب آن كه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله را به خواب ديد به ترك آن طايفه مصمم گشت و در مسجد بصره از طريقهء معتزله آشكارا كناره گرفت و در مقابل روش آنها كه شيوهء برهان و كلام بود طريقهء اهل سنت را تقويت و تأييد نمود و بر خلاف معتزله سخن گفت و به خلاف آنها معتقد به قدم قرآن و تفاوت بين ذات و صفات خداوند و ضرورت رؤيت خداوند در نشئهء عقبى شد . و همچنين در باب صراط و ميزان و حوض و در باب مرتكبين معاصى كبيره قائل به خلاف اعتقاد آنها شد . وى در بغداد در 84 سالگى وفات كرد ( دائرة المعارف فارسى ، ذيل اشعرى ) .
ابو عبد الله بجكم رائقى ( مقتول در 329 ه . ق ) امير ترك در دستگاه خلفاى بنى عباس . وى نخست در خدمت ماكان كاكى بود و سپس به خدمت مرداويج پيوست . بعد از قتل مرداويج ( در 323 ) به واسط رفت و به خدمت ابن رائق - حاكم واسط و بصره - شتافت . چون ابن رائق از جانب خليفه منصب امير الامرائى يافت بجكم در خدمت او شحنهء بغداد شد و سپس در خوزستان كر و فرى كرد . اما چندى بعد از معز الدولهء ديلمى شكست خورده به واسط گريخت . در سنهء 326 خليفه او را امير الامراء كرد و سال بعد ابن رائق را كه بر بغداد استيلا يافته بود از آنجا براند و در دفع مخالفان خليفه اهتمام كرد . پس از آن به واسط رفت و در آنجا اقامت گزيد . عاقبت در هنگام شكار به دست راهزنان كرد مقتول شد . بجكم مردى دلير و گستاخ اما جاه طلب و مال دوست بود . به علما و فضلا عنايت داشت . جشن سده و نوروز را به علت اقامت در بين ايرانيان به جا مىآورد ( دائرة المعارف فارسى ) .
جحظة البرمكى احمد بن جعفر بن موسى بن الوزير يحيى بن خالد بن برمك ( 224 تا 324
تقويم التواريخ ( فارسى ) — صفحة 291
مساهمون: مصطفى بن عبدالله چلپي ( حاجي خليفة )
ص٢٩١