ماوراء النهر و پيوسته در سفر بود . ( الاعلام ، ج 7 ، ص 16 ) .
ابو جعفر واثق بالله نهمين خليفهء عباسى و نامش هارون بن محمد معتصم بن هارون بود . در شعبان سال 196 متولد شد و در يازدهم ربيع الاول سال 227 ق پس از مرگ معتصم با او بيعت كردند . ( لغت نامهء دهخدا ) در عصر واثق خفقان فكرى بيداد مىكرد و به خاطر تفتيش عقايد يكى از بدترين دورههاست . براى اطلاع بر اين وضع به كتابهاى تاريخى مراجعه شود .
بشر حافى ( 150 يا 152 تا 226 يا 227 ه . ق ) از بزرگان صوفيه و صالحين و زهاد و از علماى حديث در دهكدهاى نزديك مرو متولد شد و در بغداد درگذشت . مأمون خليفه در حق وى احترام داشت و احمد بن حنبل به او ارادت مىورزيد . گويند از راه زهد و تقوى ، غلهء بغداد را نمىخورد . زندگى نامهء وى و نيز افكار و حالات او در بسيارى از كتب صوفيه و جز آنها آمده است ( دائرة المعارف فارسى ) .
سعيد بن منصور بن شعبة الخراسانى المروزى ( م 227 ه ) محدث ، حافظ و مفسر كه در جوزجان زاده و در بلخ پرورش يافت . سرزمينها را گشت و در مكه ساكن شد . سرانجام همانجا و در ماه رمضان درگذشت . ( معجم المؤلفين ، ج 4 ، ص 232 ) .
محمد بن عبيد الله ( عبد الله ) بن عمرو . . . الاموى معروف به عتبى ( م 228 ) . اخبارى ، اديب و شاعر بود . به بغداد رفت و در آنجا حديث گفت . . . ( معجم المؤلفين ، ج 10 ، ص 278 ) .
خلف بن هشام البزاز الاسدى ( 150 تا 229 ه ) يكى از قاريان دهگانه كه عالم ، عابد و ثقه بود .
زادگاهش در فم الصلح - نزديك واسط - قرار داشت . در بغداد شهرت يافت و زمان پيدايش جهميه در همانجا و در حال اختفا در گذشت . ( الاعلام ، ج 2 ، ص 360 ) .
نعيم بن حماد نيز از شهداى راه عقيده است كه در زندان تفتيش عقايد درگذشت . نعيم بن حماد بن معاوية بن حارث خزاعى نخستين كسى است كه به جمع « المسند » در حديث پرداخت . وى در مرو رود تولد يافت ، مدتى را در عراق و حجاز در جمع كردن احاديث گذراند ، سپس به مصر رفت و در آنجا مقيم گشت . در عهد خلافت معتصم او را به عراق آوردند تا بدين سؤال جواب گويد كه آيا قرآن مخلوق است ؟ وى از جواب گفتن سرباز زد و بدين سبب در
تقويم التواريخ ( فارسى ) — صفحة 263
مساهمون: مصطفى بن عبدالله چلپي ( حاجي خليفة )
ص٢٦٣