و از آنها درگذر و با آنها عتاب و مناقشه و جدال مكن ، چون پروردگار تو كه آنها را آفريده ، از اوضاع و حالات آنها با خبر است و سرانجام آنها را مؤاخذه مىنمايد .
( 86 )
( إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ )
: ( همانا پروردگار تو آفريدگار و داناست ) ، اين جمله تعليل آيه سابق است ، يعنى حالا كه پروردگار تو خودش آنها را خلق كرده و نسبت به آشكار و نهان آنها آگاه است ، پس تو از آنها درگذر و بدان كه خداوند به حساب ايشان خواهد رسيد و اين عبارات جنبهء تسلّاى خاطر براى پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلم را دارد تا در برابر كفر و تكذيب معاندان اندوهگين نباشد .
( 87 )
( وَ لَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ )
: ( و به تحقيق به تو هفت دوتايى و اين قرآن بزرگ را دادهايم ) ، مطابق روايات صحيحه
( سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي )
سورهء حمد است و حرف ( من ) براى تبعيض مىباشد ، چون خداى سبحان در جاى ديگر همه آيات قرآنى را مثانى خوانده است
( كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ . . . )
« 1 » ، ( كتابيكه آياتش با هم متشابه است و از قرائت آن بر بدن ، خدا ترسان لرزه مىافتد و موى بر اندامشان راست مىگردد ) .
پس سورهء حمد بعضى از مثانى است ، نه همهء آن ، و ( مثانى ) ظاهرا از ماده ( ثنى ) به معناى عطف و برگرداندن است و آيات قرآن را از جهت اينكه بعضى مفسّر و مرجع بعضى ديگرند ( مثانى ) ناميدهاند ، همچنانكه رسولخدا صلّى اللّه عليه و إله و سلم نيز فرمودهاند : « بعضى از قرآن بعضى ديگر را تصديق مىكند » .
در اين آيه تعظيم و بزرگداشت سوره حمد و همهء قرآن است كه آن را ( عظيم ) ناميده و سوره حمد را در قبال كلّ قرآن قرار داده و به آن عطف نموده است و اين آيه هم به جهت تسلّاى خاطر رسولخدا صلّى اللّه عليه و إله و سلم است و هم در مقام امتنان بر آن حضرت ،
هامش
( 1 ) - سورهء زمر ، آيه 23 .