آنگاه به عنوان تفريع بر دعاى سابق خود مىفرمايد : هر كس در سلوك و عقيده از من پيروى كند ، از من است ، يعنى دعاى سابق من شامل او هم مىشود و تو با رحمت خود آنها را هم از پرستش بتها برحذر بدار ، و اتّباع ابراهيم يعنى پيمودن طريقهاى كه مبتنى بر توحيد خداى سبحان باشد تا به اين وسيله نفس انسان در معرض رحمت خدا قرار گرفته و از عبادت بتها دور نگه داشته شود و آنگاه فرمود هر كس مرا عصيان كند ، يعنى بعضى يا همهء طريقت و روش مرا ترك نمايد ، چه از فرزندانم باشد يا از غير آنها ، پس آنها را ملحق به من منما و دعاى من شامل حال ايشان نيست ، بلكه فقط آنها را به مغفرت و رحمت تو واگذار مىنمايم ، لذا معلوم مىشود كه حضرت ابراهيم عليه السّلام فرزندان خود را به عموم پيروانش تفسير نموده و فرزندان واقعى خود را به همان پيروان تخصيص زده و عاصيان ايشان را از فرزندى خود خارج مىكند ، همچنانكه قرآن كريم فرموده
( إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِيُّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا . . . )
« 1 » ، ( همانا سزاوارترين مردم نسبت به ابراهيم ، پيروان او و اين پيامبر و مؤمنان هستند ) .
( 37 )
( رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ )
: ( پروردگارا من بعضى از ذرّيه و فرزندان خويش را در درّهاى غير قابل كشت ، نزد خانه ، حرمت يافتهء تو سكونت دادم ، پروردگارا ! براى آنكه نماز به پا دارند ، پس دلهاى مردم را بسوى آنان متمايل ساز و آنها را از ميوهها روزى بده ، تا شايد سپاسگزارى نمايند ) اين آيه حكايت بقيهء دعاى حضرت ابراهيم عليه السّلام است و منظور از بعض ذريّه ايشان ، اسماعيل عليه السّلام و فرزندانى است كه از او پديد مىآيند و مىفرمايد : من ذريّهام را در سرزمينى سكونت دادم كه صلاحيّت كشت و زرع ندارد و نزد خانه و حرم
هامش
( 1 ) - سورهء آل عمران ، آيه 68 .