پيروى كردند ، بازگشت ، پس از آنكه نزديك بود دلهاى عدهّاى از ايشان منحرف گردد ، سپس آنها را بخشيده بسوى ايشان بازگشت ، همانا خدا نسبت به آنان مهربان و رحيم است ) ، اينكه فرمود : خداوند بسوى پيامبر بازگشت ، يعنى خداوند با رحمت واسعه خود به او رجوع نمود ، بدون اينكه ايشان مرتكب گناهى شده باشد ، چون آنحضرت معصوم است ، امّا در مورد مهاجرين و انصار خداوند با رحمت خود به آنان رجوع نمود و به آنها توفيق توبه داد ، آنگاه آنها توبه كرده سپس خداوند با رحمت واسعهاش توبهء آنها را پذيرفت و مراد از مهاجرين و انصار ، كسانى هستند كه در روزگار سختى يعنى در جريان جنگ تبوك كه گرسنگى و تشنگى و حرارت شديد آنان را بيتاب نموده بود ، باز هم از پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلم پيروى كردند ، امّا نزديك بود كه عدهّاى از آنها با ترك مسير جنگ تبوك ، يا عدم خروج از مدينه به قصد جنگ ، از حقّ منحرف گردند ، امّا خداوند با نظر رحمتش بسوى آنها رجوع كرد و لذا آنها از پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلم پيروى كردند آنگاه خداوند از آن انحراف قلبى آنها درگذشت و بسوى آنان بازگشت ، چون او بسيار مهربان است و به ضعف نفس بندگانش آگاهى دارد ، لذا با رحمت واسعهاش از همهء آنها در مىگذرد و توبه آنها را مىپذيرد .
و اينكه پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلم را به رغم اينكه مرتكب انحراف و لغزش نمىگردد ، همراه با مهاجران و انصار ذكر نمود به جهت آن بود تا افراد لغزشكار دلخوش گردند و خجالت نكشند و بدانند كه مؤمنان همه مانند هم هستند و خداست كه با نظر رحمتش آنها را از ارتكاب انحراف و لغزش باز مىدارد و در حقيقت ، توبه بر رسولخدا توبه بر امّت اوست ، چون پيامبر واسطهء نزول رحمت خدا و خيرات و بركات بسوى امّتش مىباشد .
( 118 )
( وَ عَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَ ضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَ ظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ )
: ( و نيز آن سه تن را كه تأخير نموده و باز ماندند تا آنگاه كه