كافران را كه در آيهء قبل يك به ده بود ، در اين آيه به نسبت يك به دو تقليل داد ، آرى يقين به حق سرچشمهء همهء صفات پسنديدهء موجب فتح و ظفر از قبيل شجاعت و صبر مىباشد و لذا اگر ايمان ضعيف باشد امر به سرانجام نمىرسد ، پس مراد از ضعف در اينجا ضعف قوا و تجهيزات جنگى نيست ، چون بديهى است كه مؤمنين در زمان رسولخدا همواره رو به قوّت و كثرت نفرات مىرفتند نه رو به ضعف و كاستى .
و اينكه فرمود : ( باذن اللّه ) معنايش اين است ، خداوند چون شما مردمى صبور و با ايمان هستيد خلاف اين را نمىخواهد و به اذن و اراده خود شما را غلبه مىبخشد و خدا با شماست كه صابر هستيد .
از مقايسهء اين دو آيه معلوم مىشود كه با گسترش اسلام و افزون شدن تعداد مسلمانان ، به عكس قواى روحى آنان نسبت به صدر اسلام كه عدهء كمترى بودند ، رو به ضعف نهاد و در ظاهر آيه حكم تكليفى وجود دارد ، يعنى ابتدا مسلمانان موظّف بودند كه يك به ده با كفّار مقابله كنند ، امّا در اثر ظاهر شدن ضعف ايمان و روحيه كه اثر مستقيمى در فتح و پيروزى دارد ، اين نسبت به يك به دو كاهش يافت ، با آنكه زمان نزول ظاهرا يكسان است امّا از حالت مؤمنان در دو زمان مختلف خبر مىدهند و صبر باعث برترى يك نفر ، در قواى روحى در برابر دو نفر مىگردد و فقه و درك صحيح باعث برترى او بر پنج نفر مىشود و چون صبر و تفقه با هم در فردى جمع گردند ، توانايى برابرى با ده نفر مثل خود را خواهد داشت ، و البته هيچ گاه صبر بدون جديّت محقّق نمىشود ، به خلاف فقه و جديّت كه ممكن است بدون صبر يافت شود و به هر صورت صبر در امر جهاد و قتال امرى ضروريست و از مقايسه حالات مسلمانان در جنگ بدر با حالات آنان در جنگ حنين انسان دچار شگفتى مىگردد ، ( از اينكه مسلمانان چقدر از جهت درجات ايمان نزول كردهاند ) .
( 67 )
( ما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ