از هرجريب زراعت وسط گندم يك درهم .
از هرجريب زراعت كمپشت گندم دو سوم درهم .
و از هرجريب جو نصف اين مقدار .
و از باغهائى كه درخت خرما و درختهاى ديگر را باهم دارند از هرجريب ده درهم .
و از هرجريب تاكستان كه سه سال بر آن گذشته و به سال چهارم درآمده و با رده شده ده درهم .
و بر تك درختهائى كه بيرون از باغها باشند و همچنين بر سبزيجات و جاليزها و حبوبات و كنجد و پنبه خراج نبندم .
و دستور داد كه از دهقانانى كه اسب سوار مىشوند و با مهر زرين مهر مىكنند « 1 » از هرمرد چهلوهشت درهم و از مردم متوسط از بازرگانان بيست و چهار درهم و از كارگران و ساير مردم دوازده درهم ماليات سرانه بگيرم « 2 » .
چنانكه در تاريخها آمده عمر بن خطاب وقتى ايران را گشود براى خراج آن جا همان نهادههاى انوشروان را بهعنوان اساس پذيرفت .
نهادههاى انوشروان به نقل طبرى چنين بوده كه او تنها بر هفت محصول از فراوردههاى كشاورزى خراج نهاد . اين هفت محصول عبارت بودند از :
گندم - جو - برنج - انگور - يونجه - خرما - زيتون .
و مقدار خراج هريك از آنها هم بدينگونه بود :
از هرجريب گندم و جو يك درهم .
از هرجريب تاكستان هشت درهم .
از هرجريب يونجه هفت درهم .
از هرچهار نخل فارسى يك درهم .
از هرشش نخل دقل ( كه پستتر بوده ) يك درهم .
هامش
( 1 ) . اينها از نشانههاى دهقانان بزرگ بوده ( كه از طبقات ممتاز به شمار مىرفتهاند ) .
( 2 ) . فتوح البلدان ، ترجمهء فارسى ، ص 73 .