تبوك و پترا از اين قبيل مراكز بودهاند . در گفتار مربوط به راههاى كاروان رو متعددى كه از يمن مىگذشته و راههائى كه غرب يعنى دولت روم و ساير مناطق غربى را به شرق مىپيوسته از راهى ياد كرديم كه از شام در قلمرو دولت روم شروع مىشده و در بندر عدن در جنوب يمن كه يكى از مراكز مهم مبادلهء كالاهاى شرق و غرب بود به اقيانوس هند مىرسيد . اين راه پس از گذشتن از سرزمين سوريه از راه تيماء و يثرب ( مدينه ) به مكه مىرسيد و از مكه به سمت جنوب مىرفت و با قطع سرزمين يمن از شمال به جنوب به بندر عدن مىرسيد .
اين راه مهمترين و پرآمد و رفتترين راهى بود كه شبهجزيرهء عربستان را از شمال به جنوب قطع مىكرد اهميت اين راه كه قسمت اعظم آن از شبهجزيرهء عربستان مىگذشت در سود سرشارى بود كه بازرگانى در اين راه داشت و چون بازرگانى در آن رونق خود را از دست داده و آمدورفت بازرگانان مكه و تجار قريش در آن تقريبا قطع شده بود زيرا حبشيها گذشته از اينكه دشمنان ديرين يمنيها بودند پس از استقرار در يمن بناى دشمنى و مخالفت با اعراب حجاز را نيز گذاشتند و حتى يكبار هم به آنجا حمله بردند و تا مكه هم پيش راندند كه چنان كه گذشت در اين حمله ناكام ماندند بنابراين در دولت حبشيها نه تنها مردم يمن و حجاز از تجارت در اين راه و منافع آن مرحوم گرديدند بلكه راه ارتباط بين آنها هم كه براى هردو بسيار مهم و تا حدى حياتى بود قطع گرديده بود .
يمنيها از سوى شمال كه دروازهء آنها به مراكز مهم تجارتى در كنارههاى درياى مديترانه بود و از قديم هم به آنجاها رفتوآمد مىكردند محصور شده بودند و بازرگانان حجاز هم از سوى جنوب كه منبع خيروبركت براى آنها بود در محاصره قرار گرفته بودند .
با زوال حكومت حبشيها و زوال كابوسى كه بيش از پنجاه سال بر يمن سايه گسترانيده بود دوران جديدى در اين منطقه آغاز گرديد كه پايه و مايهء اصلى آن بازگشت به وضع طبيعى اين منطقه و زندگى عادى مردم آنجا و تأمين وحدتى بود كه هميشه بين شمال و جنوب عربستان وجود داشته و در دوران حبشيها
تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى ) — صفحة 188
مساهمون: محمد مهدى ملايرى
ص١٨٨