كه لا بد يا شيخ قبيله تاراجگرى بوده يا امير ستمكار زورگوئى زياد طول نكشيده و با زوال خودش آثار زيانبار او هم از ميان رفته و دوباره رونق كسب و كار و آبادانى به جده بازگشته است . چه چندسال پس از ابن حوقل ، بشارى مقدسى كه او نيز از جغرافىنويسان مطلع قرن چهارم هجرى است و كتاب خود احسن التقاسيم را در سيصدوهفتادوپنج هجرى پرداخته جده را چنين تعريف كرده است : « جده شهرى است بر دريا نهاده و نامش از آن گرفته شده . دژ و بارو دارد ، آبادان و پرجمعيت است . مردم آن اهل بازرگانى و ثروت هستند . آنجا گنجينهء مكه و بارانداز يمن و مصر است . آن را مسجدى نيكو است ليكن براى آب در رنجند با اينكه بركههاى بسيار دارند ، از راههاى دور براى آنها آب مىآورند .
ايرانيان بر آنجا غلبه دارند ايشان را در آنجا كاخهاى شگفتانگيزى است .
كوچههاى آنجا مستقيم و وضع آنجا نيك و گرماى آنجا بسيار سخت است « 1 » .
چندين سال بعد از مقدسى ناصرخسرو علوى از راه دريا به جده وارد شده ( ناصرخسرو در جمادى الاخر سال 442 در جده بوده ) و از وصفى كه از آن شهر كرده معلوم مىشود كه تا اين تاريخ هنوز وضع شهرچندان فرقى نكرده و تجارت آنجا همچنان شكوفا و عمران وآبادى آنجا چشمگير بوده « 2 » ولى اين
هامش
- بازرگانى جهانگرد بود و چون از كتاب المسالك و الممالك اصطخرى آگاهى يافت آن را بازنويس كرد و با همان عنوان به خود منسوب ساخت اين كتاب دوبار در ليدن چاپ شده بار اول با عنوان المسالك و الممالك و بار دوم با عنوان صورة الارض . ( مقدمه صورة الارض چاپ بيروت ، ص 6 ) .
( 1 ) . « جده مدينه على البحر منه اشتق اسمها ، محصنة عامرة ، آهلة ، اهل تجارات و يسار ، خزانة مكه و مطرح اليمن و مصر ، و بها جامع سرىّ غير انهم فى تعب من الماء مع ان فيها بركا كثيرة و يحمل الهيم الماء من البعد و قد غلب عليها الفرس لهم بها قصور عجيبية ، و ازقتها مستقيمة ، و وضعها حسن ، شديده ، الحر جدا » ص 79 احسن التقاسيم فى معرفة الاقاليم تأليف ابو عبد الله محمد بن احمد بن بكر البناء الدمشقى ( - بشارى مقدسى ، ص 79 ) .
( 2 ) . ناصرخسرو جده را چنين توصيف كرده : « جده شهرى بزرگ است و بارهاى حصين دارد بر لب دريا و در او پنج هزار مرد باشد . بر شمال دريا نهاده است و بازارهاى نيك دارد و قبله مسجد آدينه سوى مشرق است و بيرون از شهر هيچ عمارت نيست الا مسجدى كه معروف است به -