پادشاهان ايران و بازرگانان از هرگوشه دنيا به آنجا روى مىآوردند زيرا آنجا لنگرگاه كشتيهائى بود كه از هند و عدن و يمن و عيذاب و قلزم و ساير جاها بدانجا مىآمدند . صاحب « تاريخ مدينة جده » اين گفته حميرى را با آنچه دربارهء علاقه پادشاهان ايران به ايجاد مركزى براى بازرگانى جهانى نقل كردهاند ، سنجيده و منباب مثال علاقه و اهتمام دارا پادشاه ايران ( مراد داريوش هخامنشى است ) را به امر بازرگانى دريائى ذكر كرده كه او هم برخى از يونانيان را دستور داد كه در بنادر اقيانوس هند و درياى سرخ گردش كنند و اطلاعاتى از آنجاها به دست آورند و همين علاقه و اهتمام باعث شده كه دارا يكى از افتخارات خود اين را شمرده است كه او توانسته با ايجاد آبراهى كشتيها را از مصر تا ايران بياورد ، اقدامى كه بدونشك از بزرگترين كارها در تاريخ بازرگانى جهانى بايد به شمار رود . « 1 »
در اينجا شايد بىمورد نباشد كه به اين نكته توجه شود كه غالب مورخان يا جغرافىنويسانى كه دربارهء وجود ايرانيان در جده سخن گفتهاند به بناهاى باشكوهى هم كه آنها از سنگ در آنجا ساختهاند اشاره نمودهاند . اين اشاره بدان جهت است كه در اين نواحى به كار بردن سنگ آن هم سنگتراش در ساختن خانه يا ديوار ناشناخته بوده و به همين جهت اين گونه بناها به چشم مىآمده و قابل ذكر بوده و همين خصوصيتى است كه در تاريخ شرق افريقا در زنگبار و بندر كيلوا كه قرنها ايرانيان در آنجا مىزيسته و حكومت مىكردهاند براى مورخان جالبتوجه و قابل ذكر بوده است . دربارهء آثار بازمانده از بندر كيلوا در شرق افريقا در آثار اين مورخان مىخوانيم :
« مظاهر تمدن و فرهنگ ايرانى با تمام وضوح نزد آنان آشكار بود و سبك معمارى و خانهسازى با سنگ را ايرانيان در آنجا متداول كردند . . . ايرانيان در ساختن خانههاى خود از سنگهائى كه به اندازههاى متساوى مىتراشيدند استفاده مىكردند و آنها را به وسيلهء سيمان به روى يكديگر قرار مىدادند بنابراين
هامش
( 1 ) . تاريخ مدينة جده ، ص 56 .