از اين گفته ابن مجاور نمىتوان تاريخى براى آمدن بازرگانان ايرانى به جده به دست آورد ولى همين مورخ در جاى ديگر از كتاب خود تاريخ بناى جده را به وسيلهء ايرانيان در دوران نوه يزدگرد نوشته كه با دوران انوشيروان تطبيق مىشود .
مؤلف « تاريخ مدينة جده » با نقل اين نوشته آن را با زمانى كه انوشيروان پس از پيروزى بر روم به سوى عدن رفته و در آنجا هم براى جلوگيرى از مهاجمان سدى بنا كرده « 1 » منطبق ساخته و احتمال مىدهد كه در همين سفر يا خود او از باب المندب گذشته و به سمت شمال پيش رفته و محل جده را براى تأسيس يك مركز بازرگانى ايران برگزيده و يا هيئتى كه او براى اين كار به درياى سرخ روانه كرده بوده اين محل را انتخاب كرده باشند « 2 » ولى بعيد مىداند كه اين دو مورد كه در تاريخ المستبصر براى بناى جده ذكر شده هردو مربوط به يك زمان باشند وى معتقد است كه سابقهء ايرانيان در جده قديمتر از دوران انوشيروان است « 3 » و از آنجا كه اين بندر در طى تاريخ طولانى خود دورههاى چندى از آبادانى و ويرانى به خود ديده كه خود نمودار عوامل مختلفى است كه در آن دورهها بدانجا روى آوردهاند ، مىتوان گفت كه بندر جده دوبار به وسيلهء ايرانيان ساخته شده يكبار در دورانى خيلى قديمتر از دوران انوشيروان به وسيلهء بازرگانانى كه از سيراف آمده بودند و بار دوم در زمان انوشيروان . انصارى گفتهء ابو عبد الله محمد بن عبد المنعم بن عبد النور حميرى را در كتاب : « الروض المعطار فى اخبار الاقطار » « 4 » نيز مؤيد اين قول مىشمارد . حميرى در اينباره چنين نوشته است :
« جده از بناهاى ايرانيان است . باروهاى آن را به استوارترين شكلى آنها ساختند و همچنين خانهها و منزلهاى آنجا را ، بطورى كه استوارتر از آن نباشد ،
هامش
( 1 ) . تفصيل اين حادثه در فصل مربوط به عدن گذشت .
( 2 ) . تاريخ مدينة جده ، ص 26 و 25 .
( 3 ) . تاريخ مدينة جده ، ص 46 .
( 4 ) . نسخهء خطى اين كتاب كه در سال 971 هجرى نوشته شده در خزانه عارف حكمت در مدينه منوره به شماره 365 قسم التاريخ محفوظ است و همين نسخه مورد مراجعه و استفاده مؤلف تاريخ مدينة جده بوده و آنچه در اينجا نقل شده از تاريخ مدينة جده است .