معناى ماه معنى ديگرى هم يافته و آن معنى پائيز است . ابو ريحان بيرونى در كتاب التفهيم به جاى اعتدال پائيزى كه معمولا در مقابل اعتدال بهارى به كار مىبرند اعتدال تيرماهى به كار برده است « 1 » . و زمخشرى هم در مقدمة الادب مهرجان را پائيز - وقت خزان تيرماه معنى مىدهد و همچنين تيرماه را پائيز ، با آنكه در زمان زمخشرى تيرماه ايرانى قديم در جوزا و تيرماه جلالى در سرطان بوده و بعيد است كه منظور تيرماه معتضدى باشد « 2 » و به كار بردن لفظ تير به جاى پائيز در كلام شعراى قديم هم آمده با آنكه در زمان خود آنها تيرماه اول تابستان يا ماه آخر بهار بوده از آن جمله ابيات زير بهعنوان مثال ذكر شده است . « 3 »
از عنصرى :
تا بنوروز اندرون باشد نشان نوبهار * تا سپاه تيرماه آرد نشان مهرگان
از عنصرى :
اگر به تيرمه از كيش جامه بايد تير * چرا برهنه شود بوستان چو آيد تير
از فردوسى :
هامش
( 1 ) . « و دو نقطهء تقاطع با اعتدال معروفاند . زيرا كه آفتاب چون به ايشان رسد روز با شب خويش راست شود به همه جاى اندر روى زمين ، و يكى بر ديگرى نيفزايد . و يكى را نقطهء اعتدال بهارى خوانند و اين آن است كه چون آفتاب از وى بگذرد نيمهء شمالى از منطقة البروج شود و ديگرى را نقطهء اعتدال تيرماهى خوانند و اين آن است كه چون آفتاب از وى بگذرد به نيمهء جنوبى افتد . ( التفهيم بتصحيح جلال الدين همائى ، ص 73 ) .
و همچنين مراجعه شود به فهرست لغات و اصطلاحات كتاب التفهيم از جلال همائى ، ص قمز ، چاپ تهران 1318 .
( 2 ) . تقىزاده ، گاهشمارى در ايران قديم ذيل ص 58 .
( 3 ) . تقىزاده ، گاهشمارى در ايران قديم ذيل ص 57 .
- داستان سال و ماه ايرانى در دورههاى مختلف تاريخى داستان مفصل و پيچيدهاى است و محققان بسيارى در اين زمينه به تحقيق پرداختهاند و بخش عمدهء اين تحقيقات در كتاب عالمانه گاهشمارى در ايران قديم مورد بحث و بررسى قرار گرفته و مراجعه به آن براى درك علل و عوامل مختلفى كه در تغيير و تحول گاهشمارى ايران قديم موثر بوده و همچنين در آنچه مربوط به موضوع گفتگوى ما يعنى تيرماه است ، مفيد و ضرورى است .