( 103 )
( لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ )
: ( ديدگان او را درك نمىكنند ، ولى او ديدگان را درك مىكند و او باريك بين و داناست ) ، اين آيه براى رفع توهمى است كه ممكن است در اينجا براى مشركان حاصل شود ، چون آنها با فهم سادهء خود مىپندارند كه وقتى خدا وكيل بر آنهاست ، لاجرم او موجودى جسمانى و مادّى است ، لذا فرمود : ( چشمها او را نمىبينند ) يعنى او عالىتر از جسميّت و لوازم آن است و اينكه فرمود : ( و هو يدرك الابصار ) باز به جهت دفع توهّم ديگرى است ، چون بيم آن بود كه مشركين كه غرق در ماديّت هستند بپندارند كه حال كه خداوند محسوس به حسّ بينايى نيست ، پس او ارتباطى با مخلوقات خود نخواهد داشت و هيچ موجودى را نخواهد ديد ، لذا فرمود : ( او چشمها را مىبيند ) امّا ادراك او از قبيل ادراكات حسّى ما كه فقط به ظواهر اشياء تعلق مىگيرد نيست ، بلكه ( هو اللطيف الخبير ) او باريك بين و آگاه است ، چون ( لطيف ) يعنى رقيق و نافذ و ( خبير ) يعنى خبره و آگاه و مطلّع ، پس وقتى خداى متعال محيط بر همهء موجودات است و احاطهء او احاطهء حقيقى است ، قهرا شاهد و ناظر بر همه چيز خواهد بود و به ظاهر و باطن هر چيزى عالم خواهد بود و هيچ چيز حاجب و فاصل بين او و موجودى نمىگردد ، پس او هم چشمها را مىبيند و هم آنچه را چشمها درك مىكنند ، ليكن چشمها او را نمىبينند و اين عبارت كوتاه و دقيق عقلها را حيران مىكند ، چون در عين اجمال گوياى مطلب بسيار دقيق و عميقى است .
( 104 )
( قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها وَ ما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ )
: ( به تحقيق بصيرتهايى از جانب پروردگارتان به سوى شما آمده ، هر كه آنها را ببيند به نفع خودش مىباشد و هر كس نبيند به ضرر خود اوست و من نگهبان شما نيستم ) ، خطاب با مشركين است و ( بصيرت ) به معناى دليل آشكارى است كه به وسيلهء آن هر چيز ، آنطور كه هست ديده شود و ( بصائر ) جمع آنست ، بصيرت نسبت به قلب به منزلهء بينايى است براى چشم ، به هر حال پيامبر مىفرمايد : حجتها و بصيرتها از جانب