سابقى كه از مشركين پرسيده بود ، جواب مىدهد ، چون جواب آنقدر بديهى است كه از شدّت وضوح ، خود خصم نيز آن را قبول داشته و در اين گونه موارد سؤال كننده جايز است كه خود جواب سؤال را بدهد و در اينجا حضرت ابراهيم عليه السّلام با جملاتى اسميه كه مشتمل بر تأكيدى قوىّ مىباشد به آنان جواب مىدهد و معنا چنين مىشود كه نبايد به هيچ وجه در اختصاص « امن » و « اهتداء » به مؤمنانى كه چراغ ايمان را در پس پرده ظلم مستور نداشتهاند شك و ترديد نمود ، پس « امن » و « هدايت » از خواص و آثار ايمان است به شرطى كه ايمان بوسيله ظلم پوشيده نشود ، زيرا ظلم اصل ايمان را باطل نمىكند به جهت اينكه ايمان جزء فطرت انسانى و غير قابل بطلان است ، امّا ظلم باعث پوشيده شدن ايمان مىشود ، به طوريكه ديگر نمىتواند اثر صحيح خود را ظاهر كند و ظلم خروج از حدّ وسط ( كه همان عدل است ) مىباشد و داراى درجاتى است كه در رأس آنها شرك قرار دارد ، چون چنانچه قبلا گفتيم كه هرچه شخصى كه به او ظلم شده بلند مرتبهتر باشد ، ظلم شنيعتر خواهد بود و چون ساحت پروردگار از همه جهات بلند مرتبهترين ساحتهاست ، لذا شرك به او بزرگترين و اشدّ مظالم مىباشد .
به هر حال ظلم داراى دامنهء پهناورى است ، امّا همهء اقسام آن در ايمان اثر فاسد كننده ندارند ، زيرا ظلمهائى كه گناه و مخالفت امر مولوى پروردگار شمرده نمىشود ، بلكه ناشى از سهو يا نسيان يا جهل هستند ، ( اينها در ايمان كه اثرش نزديك كردن آدمى به سعادت و رستگارى حقيقى و نيل به خشنودى خداى سبحان است ) ، اثر سوء ندارد و ايمان در تأثير خود مشروط به نبودن اين گونه مظالم نيست .
و لذا كسى كه پروردگار آسمان و زمين را بشناسد و بداند كه او مدبّر جميع شئون حيات اوست و تنها با ايمان به چنين خدائى مىتواند به سعادت و كمال برسد ، در اين صورت هرگز گرفتار ظلم شرك نخواهد شد ، چون عقوبت و شقاوت ناشى از شرك دائمى و هميشگى است و اگر كسى مشرك باشد ، خداوند خود مىفرمايد : هرگز او را نخواهد آمرزيد ، امّا در مورد ظلمهاى ديگر مثل گناهان كبيره اگر چه عقوبت و شقاوت
ترجمه خلاصه تفسير الميزان ( فارسى ) — صفحة 645
مساهمون: فاطمه مشايخ
ص٦٤٥