ضمنى معلوم مىشود اينها از ترس بتها مشرك بودهاند ، كما اينكه حضرت ابراهيم عليه السّلام مىفرمايد : من از آنچه شما آن را مىپرستيد نمىترسم و به طور كلى همچنانكه قبلا هم گفتيم ، دو چيز باعث پرستش بتها و معبودهاى خيالى آنها مىشده ، اوّل ) : ترس از ضرر احتمالى كه ممكن است از ناحيهء آنها به ايشان برسد ، دوّم ) : اميد به بركت و سعادت و منفعتى كه از جانب بتها داشتهاند ، امّا مسلّما عامل اوّل قويتر بوده است .
و از اين گفتگو هم معلوم مىشود كه مشركين در احتجاج با آن حضرت او را از قهر خدايان خود بيم مىدادهاند و حضرت در جواب آنها به دو مسأله اشاره نمود ، يكى اثبات ربوبيّت خداى سبحان ، ديگرى ابطال عقيده به ربوبيّت بتها .
در مورد اوّل فرمود : من از جانب خدا هدايت شدهام ، يعنى خدا با تعليم حجّتهايى بر ربوبيّت خود و نفى ربوبيّت غير ، مرا هدايت نموده و همين هدايت او دالّ بر اين است كه او پروردگار من است و پروردگارى غير از او نيست ، چون هدايت بندگان از شئون پروردگارى است ، و از طرف ديگر با وجود ارائه حجّتهايى كه خدا به من آموخته و ملكوت آسمانها و زمين را به من نمايانده ، من دريافتهام كه تنها او پروردگار من است ، پس من از گوش كردن به حجّتهاى شما بىنيازم ، چون من به مقصد مطلوب از بحث كه همان هدايت باشد رسيدهام .
و در مورد دوّم فرمود : من از اين بتها كه شما براى خدا شريك گرفتهايد ترسى ندارم ، چون همه آنها مخلوقاتى هستند كه مالك هيچ نفع يا ضررى نمىباشند و ديگرى مدبّر آنها است ، بنابراين ديگر حجّت شما ارزشى ندارد و شبههء شما هم ساقط مىشود ، چون ممكن بود مشركين شبهه افكنده و بگويند اين سخنان كه تو نام حجّت بر آن نهادهاى ، عين گمراهى است و غضب خدايان ما باعث شده كه تو اين حرفها را بزنى و نتوانى پى به ربوبيّت آنها ببرى و اين جمله جواب از اين شبهه هم هست ، در عين حال كه برهان تامّى بر نفى ربوبيّت بتها نيز مىباشد .
و آنگاه فرمود : ( مگر آنكه پروردگارم چيزى بخواهد ) و اين دليل ديگرى بر
ترجمه خلاصه تفسير الميزان ( فارسى ) — صفحة 642
مساهمون: فاطمه مشايخ
ص٦٤٢