اين نعمت و موهبّت به دست كفّار است و خدا به هيچ علّتى اين نعمت را زايل نمىكند ، مگر كفران به آن
( وَ مَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ )
« 1 » ، ( هر كس نعمت خدا را بعد از آنكه به او رسيد تغيير دهد پس همانا خداوند شديد العقاب است ، لذا خداوند مسلمانان را از كفران نعمت ولايت بر حذر مىدارد « 2 » ،
( الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَ رَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً )
: ( امروز دين شما را برايتان كامل كردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و دين اسلام را براى شما پسنديدم ) ، بديهى است اين فراز از آيه نيز متصل و مربوط به فراز قبلى است ، يعنى دنباله همان جملهء معترضه است و معناى اكمال و اتمام معناى نزديك بهم است ، چون كمال هر چيز عبارت است از اينكه غرض از وجود آن چيز حاصل شود و تمام بودن چيزى منتهى شدن آن به حدّى است كه ديگر احتياج به چيزى خارج از خود نداشته باشد .
و مراد از اكمال دين ، كامل شدن مجموع معارف و احكام تشريعى است كه امروز مطلبى به آنها اضافه شده و آنها را كامل كرده و ( نعمت ) امرى معنوى و واحد است كه خداوند آن را در آن روز خاصّ تمام و كامل گردانيده است و نعمت براى هر چيز عبارت است از نوع چيزهايى كه با طبع آن چيز سازگار باشد و از آن امتناع نكند ، پس همهء چيزهايى كه خدا به انسان داده و او را به قرب الهى نزديك مىكند نعمت است و گر نه نقمت خواهد بود ، يعنى اگر انسان از امكانات خود در جهت عبوديّت و قرب خداى تعالى استفاده كند ، اينها براى او نعمت هستند و اگر از آنها در مسير غلط استفاده كند و از خدا فاصله بگيرد ، براى او باعث عذاب و نقمت مىباشند ، لذا اگر انسان نعمت را در راه بندگى خدا مصرف كند و روح عبوديّت در آن بدمد و آن را در تحت ولايت خدا كه همان تدبير ربوبى او بر شئون بندگان است قرار دهد ، آن وقت نعمت خواهد بود و لازمه اين سخن آن است كه نعمت حقيقى همان ولايت الهى باشد ، پس دين اسلام هم
هامش
( 1 ) - سوره بقره ، آيه 211 .
( 2 ) - از اصل تفسير الميزان ( مترجم ) .