بود ) ، همانا انسان از منزلت سعادت و كرامت و آسودگى به دنيا هبوط كرد و از منزلت رفعت و قرب و دار نعمت و شادمانى و جوار پروردگار به عالم مادى نزول يافت ، چون او رنج و تعب و درد و حيات فانى را به ميل خود اختيار كرد ، پس زمانى كه به سوى پروردگارش باز گردد ، خداوند كرامت و سعادت را به او باز مىگرداند و اگر باز نگردد و در زمين ريشهدار گردد و پيروى از هواى نفس خويش كند ، همانا نعمت خدا را به كفر مبدّل كرده و نفس خود را شايستهء هلاكت و جهنم سوزان و بدترين جايگاه قرار داده است .
( 37 )
( فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ )
: ( پس آموخت آدم از پروردگارش كلماتى را و بسوى او توبه نمود ) ، ( تلقى ) به معناى آموختن به وسيله تلقين مىباشد و اين ، گرفتن كلام با فهم و دريافت درست است و همين آموختن توبه را بر آدم عليه السّلام هموار نمود و از اينجا ظاهر مىشود كه توبه دو قسم است ، يكى توبهاى از جانب خدا كه آن ، برگشت بسوى بنده است با رحمت و ديگرى توبهاى از جانب بنده و آن بازگشت بسوى خداست با استغفار و ترك معصيت و متعاقب آن توبهاى از جانب خداست به پذيرش و قبول توبهء بنده ، پس توبه بنده پيچيده و محفوف است بين دو توبه از پروردگارش ،
( ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا )
« 1 » ( خدا بسوى آنها توبه كرد تا توبه نمودند ) ، چون همانا از جمله اسمائى كه آدم از خداوند فرا گرفت كارى بود كه گنهكار را هنگام گناه مفيد واقع مىشود و شايد آموختن و تلقّى او از پروردگار به چيزى از آن اسماء مربوط باشد ، و آدم پس از ارتكاب آن امر هبوط يافت اما اگر آدم در همان مهبط خود باقى مىماند ، هلاك مىشد و اگر به سعادت اوّلى خود باز مىگشت ، نفس خود را به تعب افكنده بود ، پس در هر حال به نفس خود ستم كرد ، جز اينكه با همين عمل خود را در مسير سعادت و در طريق كمال قرار داد كه اگر اين عمل را نمىكرد و به زمين نازل نمىشد متوجه ذلّت و
هامش
( 1 ) - سوره توبه آيه 118 .