و حقايق حكمت را بياموزد ، اگر چه قبلا در گمراهى آشكار بودند ) ، علّت اين منّت گذارى صفت ايمان در مؤمنين است ، چون تنها صفت مىتواند مشعر بر عليّت باشد ، پس ارسال پيامبر خود يك نعمت است و اينكه او از جنس بشر مىباشد ، نعمت دوّم مىباشد و همچنين تلاوت آيات و تزكيه مؤمنان و تعليم كتاب و حكمت هر كدام نعمتى پس از نعم ديگر هستند و مسلّما قبل از بعثت پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلم وضع مردم بسيار اسفناك بود ، آنها اغلب بىسواد بوده و از درك و شعور درستى برخوردار نبودند ، امّا پيامبر قلبهاى آنان را از تصّورات و بتها پاكيزه نمود و خانههايشان و آبرويشان و نظم جامعه آنها را از پليدى شرك طاهر كرد و آنان را از عبادت بتها و شريعتهاى باطل باز داشت و ايشان را از تسلط حكّام جور رهانيد ، و آلودگى خرافات و شعائر باطل و تقليدهاى كوركورانه و تعصب قومى و جاهليت و سنن قومى و قبيلهاى را از آنان بر طرف نمود و آنان را از پرتگاه نيستى به اوج عزّت و سربلندى رسانيد .
[ آيهء ( 177 - 165 ) پيرامون خوف و مسأله توكل و بيان مسأله شهداء در راه خدا ]
( 165 )
( أَ وَ لَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها قُلْتُمْ أَنَّى هذا )
: ( آيا هر گاه به شما مصيبتى مىرسد ، در صورتى كه دو برابر اين مصيبت و آسيب را قبلا شما به آنان رسانديد ، باز هم از روى تعجّب مىگوييد اين رنج از كجا به ما كه اهل ايمان هستيم رسيد ؟ ) ، منظور از مصيبت هفتاد كشتهاى است كه در اثر نافرمانى تير اندازان محافظ درّه و سرپيچى آنان از دستور رسولخدا صلّى اللّه عليه و إله و سلم به مؤمنان رسيد ، مىفرمايد : شما در جنگ بدر هفتاد نفر از كفّار را كشتيد و هفتاد نفر را به اسارت گرفتيد ، با اين حال شكست فعلى خود را بعيد شمرده و انكار مىكنيد و مىگوييد اگر ما بر حقّيم چرا چنين شكستى خورديم ؟
( قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ )
: ( بگو اين شكست از ناحيهء خودتان است كه نافرمانى كرديد و گرنه همانا خدا بر هر چيز قادر است ) ، پس علت اين شكست آن بود كه شما سبب پيروزى خود را فاسد گردانيد و به دست خود با رهبرتان مخالفت كرديد و بعضى مىگويند ، يعنى شما خودتان باعث اين جنگ شديد ،