باستعمال ادويهء كه ملائم وقت و مناسب طبيعت دهد بصير
إِنَّ اللَّهَ
تعالى
لَخَبِيرٌ بَصِيرٌ ،
فصل در چگونگى احوال مغول پيش از عهد دولت و خروج چنگز خان
هماى اقبال چون آشيانهء « 1 » كسى را مأوى خواهد ساخت و صداى ادبار آستانهء ديگرى را ملازمت نمود اگرچه ميان ايشان درجات نيك متفاوت است آن يكى در اوج دولت و ديگرى در حضيض مذلّت امّا مقبل را قلّت آلت و ضعف حالت از ادراك به مقصود مانع نيست
هر آنكو مهيّا بود دولتى را * * اگر او نجويد بجويدش دولت 7
و مدبر را كثرت عدّت و فرط اهبت از امساك موجود نافع نه ع ، ألجدّ و ما لم يعنه الجدّ غدّار ، و تدبير انسان ايشان را دست ردّ بر پيشانى نتواند نهاد و اذا اقبل اقبل و اذا ادبر ادبر و اگر بحيلت و شوكت و مال و نعمت كارى ميسّر شدى ملك و دولت از خاندان ملوك گذشته به ديگرى انتقال نكردى و چون نوبت زوال دولت ايشان در رسيد نه حيلت و عزايم و آراء ايشان را دستگيرى توانست كرد و نه غلبهء جنود و قوّت پاىمردى نمود و ازين دليلى واضحتر و بيّنى لايحتر هست كه طايفهء مغولان پيش از آنك كوس دولت چنگز خان و اروغ او فروكوبند كار ايشان بر چه منوال بودست و ايشان در چه معرض و اكنون كه مياه اقبال در انهار مراد ايشان جارى است و « 2 » سپاه محنت و غم در منازل و مراحل معارضان و معاندان كه خسروان جبّار و شاهان نامدار بودند چگونه طارى و زمانه بچه نوع دستخوش آن طايفه است و جهان از آن
هامش
( 1 ) آ : آستانه ،
( 2 ) كذا فى جميع النّسخ ، و واو به نظر زايد مىآيد ،