هولاكو تأليف خواجه نصير الدّين طوسى كه بطريق ذيل بجهانگشاى ملحق نموده موجود است و از غالب نسخ مفقود ،
و فى الواقع جاى افسوس است كه مصنّف كه تا سنهء 681 يعنى تا قريب مدّت 27 سال بعد از انقراض اسمعيليّه در حيات بوده است و خود بشخصه در فتح بغداد و غالب وقايع عظام سلطنت هولاكو و اباقا و تكودار حضور داشته است و با فضل و هنرى كه در شيوهء كتابت و صنعت تأليف دارا بوده و اين كتاب بهترين شاهد آن است باوجود اينها وقايع اين دورهء طويل 27 ساله را بكلّى در بوتهء اهمال گذارده و بهيچوجه آنها را بقلم خود تقييد ننموده است و علّت اين سكوت را جز بر استغراق تمام اوقات وى بوظايف حكومت بغداد كه بلافاصله بعد از فتح بوى محوّل گرديد و تا آخر عمر در آن منصب باقى بود به چيز ديگر ظاهرا حمل نميتوان نمود « 1 » ،
هامش
( 1 ) كاترمر در ص 233 از « كنوز مشرقيّه » به همين ملاحظات مذكوره و بعلّت آنكه باقرار خود جز يك نسخه فقط از جهانگشاى ( نسخهء د ) در دست نداشته چنين توهّم نموده است كه جهانگشاى علاوهبر مجلّدات حاليّه مجلّدات ديگر نيز داشته است و ميگويد چگونه تصوّر ميتوان كرد كه مصنّف كه تا سنهء 681 در حيات بوده است تاريخ خود را يك مرتبه اينطور ابتر بگذارد و اين همه وقايع مهمّهء سلطنت هولاكو و اباقا را تحت السّكوت بگذراند و ديگر آنكه علاء الدّين چنان كه خود گويد قصد اصلى وى از تأليف جهانگشاى تخليد آثار عهد منكو قاآن بوده است و حال آنكه در اين كتاب جز وقايع اوايل ايّام سلطنت وى چيز ديگرى ملاحظه نميشود آلخ ، - و اين فقرات كلّا اجتهاد مقابل نصّ است از كاترمر چه علاوهبر آنكه جميع نسخ جهانگشاى موجوده در عالم به همين وضع و ترتيب مذكور در متن است و همه بتاريخ آخرين پادشاه اسماعيليّه ختم مىشود ( رجوع كنيد بمقالهء پرفسور ادوارد برون در وصف اجمالى بعضى نسخ جهانگشاى در روزنامهء انجمن همايونى آسيائى .J . R . A . Sماه ژانويه 1904 ص 27 - 43 كه در آنجا چهارده نسخه از نسخ جهانگشاى را كه در كتابخانهاى معروف اروپا موجود است وصف و با يكديگر مقايسه نموده و رؤوس فصول و ابواب همهء آنها را مسطور داشته است ) دلايل قطعيّهء ديگر نيز بدست است كه هرگز جهانگشاى بيش از سه جلد ( يا دو جلد بعقيدهء كاترمر چنان كه در حاشيهء سابق گذشت ) نداشته و به همين جائى كه جلد سوّم بدان ختم