نمودهاند چه در تاريخ خوارزمشاهيّه و اسمعيليّه و مغول تعويل متأخّرين تقريبا فقط بر جهانگشاى و جامع التّواريخ و وصّاف بوده است لا غير ،
2 - وضع و ترتيب جهانگشاى ،
كتاب جهانگشاى مشتمل است بر سه جلد « 1 » :
جلد اوّل بعد از ديباچهء طويل مشتمل است بر فصلى در عادات و رسوم مغول قديم و فصلى در قوانين موضوعهء چنگيز خان معروف بياساى چنگيزى ، پس از آن شروع مىكند بتاريخ چنگيز خان و خروج وى و فتوحات وى در ممالك اويغور ، و اينجا فصلى در تاريخ اقوام اويغور و عوايد و رسوم و معتقدات ايشان مندرج است در غايت اهمّيّت ، پس از آن بطور تفصيل بحث مىكند از فتوحات قشون چنگيز خان در ماوراء النّهر و ايران و قتل و نهب و تخريب آن بلاد و برانداختن مملكت خوارزمشاهيان و ساير وقايع تا وفات چنگيز خان ( سنهء 615 - 624 ) و تاريخ سلطنت اوكتاى قاآن بن چنگيز خان ( سنهء 626 - 639 ) و حكايات جود و كرم وى باشباع تمام و دورهء نيابت سلطنت توراكينا خاتون مادر كيوك خان ( سنهء 639 - 643 ) ، و سلطنت كيوك خان بن اوكتاى قاآن ( سنهء 643 - 644 ) ، سپس بفصلى دو بغايت مختصر در تاريخ توشى ( چوچى ) و جغتاى دو پسر چنگيز خان جلد اوّل را ختم مىنمايد ،
جلد دوّم شروع مىكند بدون مقدّمه بتاريخ خوارزمشاهيّه و وقايع احوال اين طبقه بخصوص سلاطين اخير ايشان را باشباع تمام ذكر مىكند
هامش
( 1 ) سابقا گفتيم كه بلوشه توهّم كرده است كه جهانگشاى چهار جلد است ، و بعضى توهّم كردهاند كه جهانگشاى دو جلد است به اين معنى كه جلد اوّل و دوّم را معا يك جلد فرض ميكنند و جلد سوّم را جلد ديگر ، و ما بعد از اين در شرح نسخهء د از نسخ جهانگشاى ثانيا در اين موضوع بحث خواهيم نمود ،