از جمله عبد اللّه بن فضل اللّه الشّيرازى صاحب تاريخ وصّاف كه در سنوات 699 - 728 تأليف شده است تمام مجلّدات ثلثهء جهانگشاى را من اوّله الى اخره تلخيص نموده و آن را به آخر جلد چهارم از كتاب خود ملحق ساخته است و خود تاريخ وصّاف بتصريح مؤلّف در ديباچهء آن « 1 » چنان كه گذشت « 2 » ذيل تاريخ جهانگشاى است و از همانجا كه تاريخ جهانگشاى قطع مىشود يعنى از سنهء 655 وى شروع مىشود و ذيل وقايع را تا سنهء 728 ممتدّ ميسازد ، مؤلّف وصّاف در ديباچهء كتاب خود تمجيد بسيار از كتاب جهانگشاى و مؤلّف آن مىكند و در مقام تواضع نسبت بعطا ملك و كتابش گويد « 3 » :
و ما انا الّا قطرة من سحابة * * و لو انّنى صنّفت الف كتاب
و ديگر رشيد الدّين فضل اللّه وزير غازان و اولجايتو تقريبا تمام مندرجات مجلّدات ثلثهء جهانگشاى را در تاريخ كبير خود جامع التّواريخ كه در حدود سنهء 710 تأليف آن باتمام رسيده « 4 » گنجانيده است بعضى مواضع را بطريق تلخيص و اختصار ( مانند تاريخ حكّام مغول در خراسان و ايران و تاريخ خوارزمشاهيّه ) و پارهء را با بسط و اشباع بيشتر ( مانند تاريخ چنگيز خان از ابتداى عمر او تا شروع وى در فتوحات بلاد غربى و مانند تاريخ اسمعيليّه و تاريخ اولاد و احفاد چنگيز خان ) و برخى را تقريبا همچنان بىتصرّف و بدون زياده و نقصان ( مانند تاريخ فتوحات چنگيز خان در ايران و ممالك سلطان محمّد خوارزمشاه و مانند فصل صادرات افعال اوكتاى قاآن ) ،
ديگر ابو الفرج غريغوريوس بن اهرون الطّبيب الملطىّ المعروف بابن العبرى المتوفّى سنة 685 از نصاراى يعقوبيّه ساكن مراغه كه معاصر عطا ملك بوده است در تاريخ عامّ مطوّل خود كه به زبان سريانى نوشته است « 5 »
هامش
( 1 ) وصّاف طبع بمبئى ص 6 ،
( 2 ) ص و - ز ،
( 3 ) وصّاف ص 6 ،
( 4 ) رجوع كنيد بص د ،
( 5 ) اين تاريخ عامّ سريانى (Syriacum Chronicon) دو مرتبه در اروپا بطبع رسيده است يك مرتبه در ليپزيك ( آلمان ) بانضمام يك ترجمهء