گويد كه كتاب علاء الدّين ( يعنى تاريخ جهانگشاى ) در موضوع خود عديم النّظير است و گويد هرچه در خصوص تاريخ خوارزمشاهيّه و اسمعيليّه و مغول در كتاب خود مندرج نموده است منقول از جهانگشاى است ، « 1 » و همچنين ابو الفرج مذكور در كتاب ديگر خود موسوم بتاريخ مختصر الدّول « 2 » كه به زبان عربى است و اختصارى است بقلم خود مؤلّف از تاريخ كبير سريانى سابق الذّكر فصول طوال عينا يا ملخّصا از جهانگشاى نقل و ترجمه نموده است ( بدون تصريح بنقل ) ، و بطور اجمال آنچه معلومات در تاريخ مختصر الدّول راجع بتاريخ خوارزمشاهيّه و مغول و اسمعيليّه تا سنهء 655 مسطور است مطلقا منقول از جهانگشاى است « 3 » ،
هامش
لاتينى در سنهء 1789 بتوسّط برونز و كيرش (Kirsch et Bruns) ، و مرتبهء ديگر در پاريس متن سريانى فقط در سنهء 1890 ، بتوسّط اب بجان (R . P . Bedjan LE) از نصاراى كلدانى اروميه ،
( 1 ) رجوع كنيد بمقالهء كاترمر در « كنوز مشرقيّه » ص 233 نقلا از تاريخ كبير سريانى مذكور طبع ليپزيك ص 574 ،
( 2 ) تاريخ مختصر الدّول لابن العبرى تاريخى است عامّ به زبان عربى در تاريخ دول عالم از ابتداى خلقت الى سنهء 683 و ختم مىشود بسلطنت ارغون بن اباقا بن هولاكو و آخرين واقعهء كه در آن مذكور است حكايت قتل شمس الدّين جوينى برادر عطا ملك است ، اين كتاب چنان كه در متن گفتيم تعريب و اختصارى است بقلم خود مؤلّف از كتاب كبير خود در تاريخ عالم كه به زبان سريانى است و چون مؤلّف معاصر مغول بوده و در مراغه در قرب جوار دربار ايشان ميزيسته در خصوص تاريخ مغول بسط مخصوصى در كتاب خود داده است و كتاب وى باوجود اختصار آن از نقطهء نظر تاريخ عالم عموما و تاريخ مغول خصوصا اهمّيّت بسيار دارد ، تاريخ مختصر الدّول ابتدا در سنهء 1663 مسيحى در اكسفورد از بلاد انگلستان بانضمام يك ترجمهء لاتينى و ثانيا در سنهء 1890 در بيروت در مطبعهء آباء يسوعيّين متن عربى فقط بحليهء طبع درآمده است ،
( 3 ) در تاريخ مختصر الدّول طبع بيروت فصولى كه منقول از جهانگشاى است عبارت است از مواضع ذيل : - ص 374 س 5 - ص 375 س 2 ، ص 394 س 3 - ص 396 س 5 ، ص 398 س 18 - ص 399 س 5 ، ص 399 س 16 - ص 403 س 10 ، ص 407 س 7 - ص 413 س 3 ، ص 426 س 1 - س آخر ، ص 427 س 6 - ص 435 س 2 ، ص 448 س 4 - ص 450 س 10 ، ص 451 س 7 - ص 452