و انصاف نديديم ، سياسى ميداند خطوط خارجه را ميخواند ، بحقوق ملل عارف ، بقوانين ممالك و دول واقف ، ملتدوست ، معارفخواه ، وطنشناس ، دولتخواه ، بمواقف و مقتضيات عصر آگاه ، بادانش و دوربين ، موشكاف و نكتهچين ، بمعضلات امور بينا ، خردهبين و خردهگير و خردهدان و دانا ، غيرتمند و جوانمرد ، باذوق و اهل درد ، براى وطن شب و روز در چارهجوئى و خيرگوئى ، در امور خيريه ساعى و جاهد و در ترقى مليه مجاهد ، مخصوصا براى اصلاح معارف ايران سرى پرشور دارد و دقيقهء آرام ندارد مشوّق مدارس و مكاتب ، مروّج جرايد و مكاسب ، چنانچه خود مدرسهء اسلام را در طهران افتتاح نمود و از ساير مدارس و مكاتب مليه تشويق نمود و حق اين است با موانعى كه در پيش بود لو لا وجود ايشان و اقداماتشان كار مدارس و مكاتب نضجى نميگرفت و اغلب جرأت اقدام باينگونه امور نداشتند همه ميدانيد كه در ابتداى افتتاح مدارس بعض از مغرضين بعوام الناس مشتبه كرده بودند كه مباشرين مكاتب و اجزاء مدارس كافر و نجساند و بمردم گفته بودند كه اين مدارس اطفال مسلمانانرا بىدين و خارج از مذهب ميكنند نزديك بود كه رشتهء مكاتب از هم گسيخته گردد كه جناب حجة الاسلام مدرسه اسلام را تأسيس نمود آنوقت مردم دانستند كه مدرسه و علم منافاتى با ديندارى ندارد و اين وجود محترم در ترويج مذهب اسلام و در تقويت و اجراى قوانين خير الأنام مراقبتى تام دارد كما اينكه مجلسى هم براى شبهات مذهبى منعقد فرمود و معارف را حتى المقدور در اين مملكت دائر و تشويق نمود . آثار خيريه و اقدامات بريهء ايشانرا همه ميدانيد .
حالا با داشتن پادشاهى چنان و رئيس روحانى چنين تا يك اندازه مقتضى موجود و موانع مفقود و اين ايام ليل و ظلمانى براى ما ايرانيان و خيرخواهان اسعد زمان مغتنم و مسعود . وقت را غنيمت دانيد و فرصت را مغتنم شماريد بيائيد جنبش و حركتى نمائيد و در موجبات ترقى مملكت و تربيت افراد ملت و ابناء وطن عزيز كوشش و جوشش نمائيد شايد بالاخره بتوانيد اهالى مملكت را از قيد عبوديت و اسارت رهائى داده آزاد سازيد و مقام منيع شرف و مليت و قوميت و افتخار را درك نمائيد و خود را بمقام عزت و سربلندى برسانيد و آبهاى رفته را به زور بازوى غيرت و حميت بجوى باز آريد ( خوانندگان ميدانند هنگام نطق و خطابه نظر به تنبه و هيجان خاطر مخاطب و بيدارى قلوب است و بايد اغراق و مبالغه در نطق باشد تا سائق غيرت شود ) جناب ذو الرياستين آقا ميرزا احمد كرمانى كه حاضر در آن مجلس بود و سنش قريب بچهل سال شخص فاضل به اعلم و داراى اخلاق حميده و صفات محموده ملتخواه و وطندوست
شرح
مدرسه اميريه را كه تمام اساسيه و لباس و همه چيز آن از كيسهء خود اين جوانمرد راد است نمود بلديه و نظميه را تشكيل كرده اموال و اسلحه را كه در اين مدت بنهب و غارت رفته بود استرداد فرمود و اليوم مشغول تشكيل اردوى نظامى است تا از اين كار چه نتيجه بگيرد .
خداوند امثال اين جوانان عالم وطنخواه را كه جامع شرايط خدمتگذارى ملت هستند در اين مملكت زياد كند كه يار شاطرند نه بار خاطر اميدواريم كه امير اعظم از زحمات خود خسته نشود و عنقريب استرآباد را نمونهء از شهرهاى نظامى فرنگ كه به چشم خود ديده نمايد . بارى ما درين تاريخ خود زحمات و صدمات امير اعظم را در هر مقامى مشروحا ذكر نمودهايم در اينمقام چند امر را خاطر نشان خواننده تاريخ ميداريم .