طرق ترقى و تمدن را ارائه نمودند فرمايشات آن بزرگوار كه از روى غيرتمندى و وطنخواهى بود در من اثرى تام نمود كه ديگر حالت نشستن برايم نماند . از شب هم تقريبا هفت ساعت گذشته بود لذا برخواسته و رفتم جنابش با فرزند خويش مشغول بقيهء همين گفتگو بود .
تشكيل انجمن مخفى
نتيجهء مذاكرات مجلس شب گذشته اين شد كه فرداى آنشب رقعهجات دعوت براى بعض دوستان و آشنايان فرستاده دو روز ديگر انجمن مخفى تشكيل يافت و اين انجمن در امكنهء مختلفهء مخفيانه ساير بود صورت مذاكرات و مقاولات بعض مجالس را عينا مينويسم تا اشخاصى كه در اين مقصود مقدس سخنى رانده و اقدامى كردهاند ذكر خيرشان شده باشد و اسم سامى و نام نامى ايشان در صفحات تاريخ بماند و اخلاف وطن آنان را به نيكى ياد نمايند و ما هم به يك اندازه اداى شكر اقدامات خيرخواهان عالم انسانيت و اسلاميت را كرده باشيم .
روز پنجشنبهء هيجدهم ماه ذى الحجة الحرام سال هزار و سيصد و بيست و دو هجرى كه عيد غدير بود در منزل بندهء نگارنده جمعى از فضلاء و دانشمندان حضور بهمرسانيده يكى دو مسئله مطرح و مذاكره شد بندهء نگارنده عنوان سخن را اين گونه نمود :
اى آقايان و اى دانشمندان و اى وطن دوستان و اى اسلامخواهان و اصلاحطلبان و اى غيرتمندان آيا خوابيد يا بيدار آيا غيرت وطنى و شرف نوعى و حس ملى و مذهبى و دولتدوستى و ملتپرستى و معارفخواهى در شما هست يا نه .
آيا شما خود را در عداد انسان ميشماريد يا نه اگر حس انسانيت داريد چرا فكرى به حال زار خود و هموطنان و همكيشان خود نميفرمائيد و چرا در اوضاع عالم مشاهده نمينمائيد اين مملكت ژاپون برادر شرقى و آسيائى شماست كه مىبينيد چگونه باوج ترقى صعود نموده و چه حركات محير العقول و خارق عادت نموده و مينمايد .
اين ملت روسيه است كه مىبينيد چگونه به خيال حرّيت و آزادى افتاده و مقام افسرى و سرورى نوعى خود را دريافتند و در چه خيالاتى هستند و براى ادراك مقامات منيعهء شرف و آزادى تحمل چه زحمات مينمايند و چگونه از مال و جان ميگذرند .
شرح
لذا خودش حامل آن شده و بعضى مطالب شفاهيه به محمد على ميرزا گفت كه خيالات او را بتأخير انداخت يعنى وخامت عدم همراهى و مساعدت با ملت را به او مدلل و مبرهن داشت درباريان چون اين جوان را مخرب خيالات و مانع استبداد خود ديدند او را بعنوان حكومت گيلان تبعيد كرده و برشت فرستادند و پس از انفصال او واقعه ميدان توپخانه را پيش آوردند بعد از واقعه ميدان اين شخص وطندوست خود را خواهى نخواهى بطهران رسانيد و در واقعه ناگوار مجلس صدق نيات و شور وطنپرستى او معلوم ملت شد تا اينكه او را بفرنگ تبعيد كردند معظم له به بروكسل رفته در ( انستيوربر )Institut Robertمشغول تكميل تحصيلات خود شد پس از استماع مژده فتح قشون ملى و سرداران جنگجو بطهران آمد و چون شخص حساس نميتواند خود را از زحمت وطن مألوف معاف به بينداز ناله جانسوز برادران استرآبادى