شئونات و نايب السلطنه براى حب به او بشما وارد آوردهاند شاه شهيد چه تقصير داشت منتها مطلب را اينطور حالى ايشان كردند شما بايستى تلافى و انتقام را از آنها بكنيد كه سبب ابتلاء شما شده بودند و يك مملكتى را يتيم نميكرديد .
ج - پادشاهى كه پنجاه سال سلطنت كرده باشد هنوز امور را باشتباه كارى بعرض او برسانند و تحقيق نفرمايند و بعد از چندين سال سلطنت ثمر آن درخت وكيل الدوله ، آقاى عزيز السلطان ، امين خاقان و اين اراذل و اوباش بىپدر و مادرهائيكه ثمرهء اين شجره شدهاند و بلاى جان عموم مسلمين گشته باشند چنين شجر را بايد قطع كرد كه ديگر اين نوع ثمر ندهد . ( ماهى از سر گنده گردد نى زدم ) اگر ظلمى ميشد از بالا ميشد .
س - در صورتى كه بقول شما اينطور هم باشد در مادهء شخص شما وكيل الدوله و نايب السلطنه تقصيرشان بيشتر بود شاه شهيد كه معصوم نبود و از مغيّبات هم خبر نداشت . يك آدمى مثل نايب السلطنه كه هم پسر شاه و هم نوكر بزرك دولت مطلبى را بعرض مىرساند خاصه با اسناديكه از شما بدست آورده و به نظر شاه رسانده بودند براى شاه ترديدى باقى نماند آنها كه اسباب بودند بايستى طرف انتقام شما واقع شوند اين دليل صحيح نبود كه ذكر كرديد شما مرد منطقى حكيم مشرب هستيد جواب را با برهان بايد ادا كنيد .
ج - اسناد من بدست نيامد الّا اينكه در خانه وكيل الدوله با سه پايه و داغى در حضور دو نفر ديگر يكى والى و يكى هم سيدى كه يكوقت محض تعرض بصدر اعظم عمامه خود را برداشته بود و آنجا آنشب افطار مهمان بود و شاهد واقعه آنشب است كه سند را بقهر و جبر قلمدان آوردند و از من گرفتند شب قبل هم مرا پيش نايب السلطنه بردند .
س - شما كه آدم عاقلى هستيد و ميدانستيد نبايد همچو سندى داد بچه عنوان از شما سند گرفتند و چه گفتند .
ج - عنوان سند اين بود . بعد از آنكه من به آنها اطلاع دادم كه در ميان تمام طبقات مردم حرف و همهمه است بلوا و شورش خواهند كرد براى مسئله تنباكو قبل از وقت علاج بكنيد . بنايب السلطنه هم گفتم تو دلسوز پادشاهى ، تو پسر پادشاهى ، تو وارث پادشاهى كشتى دولت به سنگ خواهد خورد و اين سقف بسر تو پائين خواهد آمد . دور نيست خطرى بسلطنت چندين هزار ساله ايران وارد شود يك دفعه اين امّت اسلاميه از ميان خواهد رفت آنوقت قسم خورد كه من غرضى ندارم مقصود من اصلاح است تو يك كاغذ باينمضمون بنويس :
كه اى مؤمنين و اى مسلمين امتياز تنباكو داده شد بانك ( تراموه ) در مقابل مسلمين به راه خواهد افتاد ، امتياز راه اهواز داده شد ، معادن داده شد ، قندسازى و كبريتسازى داده شد ، شرابسازى داده شد . ما مسلمانها بدست اجنبى خواهيم افتاد . رفتهرفته دين از ميان خواهد رفت .
حالا كه شاه ما بفكر ما نيست خودتان غيرت كنيد و اتحاد نمائيد همت كنيد درصدد مدافعه برآئيد .
تقريبا مضمون كاغذ همين است به من دستور العمل داد و گفت همين مطالب را بنويس ما بشاه نشان خواهيم داد و ميگوئيم در مسجد شاه افتاده بود پيدا كرديم تا درصدد اصلاح برآئيم . و نايب السلطنه هم
تاريخ بيدارى ايرانيان ( فارسى ) — صفحة 80
مساهمون: ناظم الاسلام كرمانى
ص٨٠