در تبرئه ذمهء جناب وزير اعظم و حسن مقاصد ايشان در حق دولت روسيه كوشيدم چنانچه دوباره هم اين مطالب را از پطرسبورغ بايشان نوشتم مسيو كيرس و مستشارهاى ايشان پس از آنكه مكررا از حسن مقاصد و نيات عزم جناب وزير اعظم پرسيدند گفتند كه ما بايد در اينمسئله با وزير جنگ و وزير ماليه اولا مشورت كنيم و بامپراطور حاصل مشورت خود را عرضه نمائيم بعد از آن اگر طريق سياسى يافت شد كه بدان توان حل مسئله را نمود بشما شفاها خواهيم گفت كه بنهج جواب بجناب وزير اعظم برسانيد البته اگر اين مسئله بنهجى حل شود كه موجب مخاصمه در ميان دولت ما و دولت ايران نگردد بهتر است .
پس از چندينبار مشورت دو مسلك پلتيك يكى از براى خود و يكى از براى جناب وزير اعظم تعيين نموده به من گفتند كه اگر جناب وزير اعظم ميخواهند ابواب خطرهاى آينده را به بندند در جواب رسالت اين دو مسلك را بديشان از طرف ما تبليغ كن و چون هريك از ما خط حركت پلتيك خود را بر آن دو مسلك معين قرار دهيم مسئله به خودى خود بلا غرامت و بلا جدال حل شده سبب رضايت همه خواهد بود اين عاجز شادان و خرسند شدم كه به قوت الهيه به تنهائى توانستم پس از اطلاع تام از مسالك سياسيهء خفيه روس در مشرق زمين خدمتى بدولت اسلام نمايم و وزير اعظم را از خود خوشنود كرده باشم چون بطهران رسيدم خارج شهر توقف نموده بجناب وزير اعظم اطلاع دادم جناب ايشان خانه حاج محمد حسن امين الضرب را معين نمودند كه در آنجا فرود آيم و نحل ايشان را مهماندار مقرر نمودند و اين عاجز مدت سه ماه تمام از جاى خود حركت نكردم به غير از يك بار آن هم بعد از يك ماه كه عز شرف حضور حاصل شد و بدان نويدهاى ملوكانه مفتخر گرديدم و در اين مدت جناب وزير اعظم هيچگونه از اين عاجز سؤال نكردند كه در پطرسبورغ چه واقع شد و جواب آن مسئله كه ترا براى آن بدانجا فرستادم چه شد بلى در اينمدت چندبار بعضى از حاشيه خود را براى احوالپرسى فرستادم وعده ملاقات مفصل ميدادند چون مدت طول كشيد از كيفيت مسئله سؤال شد در جواب گفتم كه هنوز از طرف وزير اعظم استفسار نشده است و سبب را هم نميدانم در وقتى كه اهمال جناب وزير اعظم بوزارت روس معلوم گرديد با همه آن محاجات و مجادلات و تبليغات ملحانه اين عاجز در پطرسبوروغ ايشان اين امر را به مجرد ملاعبه بازى و اهانت و تحقير و با خود حيله سياسيه مقصود كشف افكار طرف مقابلست ( كاش سؤال ميشد و كشف افكار طرف مقابل ميگرديد ) شمرده بسفارت خود در دار الخلافه طهران تلگراف نمودند كه سيد جمال الدين از طرف وزير اعظم شفاها بعضى تبليغات نمود اگر وزير اعظم ميخواهند كه در آن مسائل داخل شوند رأسا بنهج رسمى باسفارت روس در تهران يا با سفارت ايران در پطرزبورغ مكالمه نمايند و سيد جمال الدين كه بنهج غيررسمى بعضى تبليغات نمود اگر پس از اين سخنى از اينطرف بگويد مقبول نيست ( لا حول و لا قوة الا باللّه ) راه رفته رنج كشيده برجوع قهقرا بنقطه اولى برگشت ( شگفت ) عقده حل كرده را دوباره محكم كردن ( شگفت ) اعليحضرت پادشاه اسلام پناه نتايج اين گونه حركات را بخرد خدا داد ديپلوماسى از هركس بهتر ميدانند جناب وزير اعظم چون از مضمون آن تلگراف مطلع شدند بخلاف عادت سياسيين جهان بجاى آنكه تأسف نمايند كه چرا افكار وزراء روس را در اين مسائل استكشاف ننمودند و جوابهاى ايشانرا استماع
تاريخ بيدارى ايرانيان ( فارسى ) — صفحة 66
مساهمون: ناظم الاسلام كرمانى
ص٦٦