عرب هميشه اخرى را صفت براى ثانيه مىآورد ؟ پس ظاهر لفظ اقتضا مىكند كه قبلا ثالثة اولى و سپس ثالثة اخرى فرموده باشد و چنين نيست .
جواب : اخرى وصف براى عزّى است پس در اصل چنين بوده : « ا فرأيتم اللات و الغرى الاخرى و مناة الثالثة » چون منات سومين بت ذكر شده است و امّا قرار دادن اخرى در پايان و پس از كلمهء ثالثه به خاطر رعايت سجع آيات است چنان كه فرمود : ولى فيها مآرب اخرى و نفرمود : مآرب اخر تا سجع رعايت شود .
وَ إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً
« 1 » سؤال 953 : چگونه مىفرمايد ظن به جاى علم نمىنشيند درحالىكه در صورت قياس جانشين علم مىگردد ؟
جواب : مراد از ظن در اينجا ظن حاصل از هوسرانى است نه ظن حاصل از نظر و استدلال . مؤيد اين سخن جمله قبل است كه مىفرمايد :
« إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ ما تَهْوَى الْأَنْفُسُ »
وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى
« 2 » سؤال 954 : چگونه خداوند تنها سعى و كوشش انسان را چاره ساز مىداند درحالىكه روايات صحيحى داريم كه ثواب صدقه و قرائت قرآن و حج و امثال اينها به مردگان مىرسد ؟
جواب : ابن عباس مىگويد : اين آيه منسوخ به آيه
« وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمانٍ أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ »
يعنى شايستگى پدران موجب رفتن فرزندان به بهشت است . برخى گفتهاند : اين مطلب درست نيست چون اين دو آيه هر دو خبر هستند و نسخ در خبر جارى نيست بلكه احكام نسخ مىشوند .
هامش
( 1 ) . سورهء نجم ، آيهء 28 : و همانا پندار جاى حقيقت را نمىگيرد .
( 2 ) . سورهء نجم ، آيهء 39 : و انسان فقط پاداش عملى را كه مىكند خواهد داشت .