بقولهم ربنا الله » « 1 » جواب دوّم : اين استثناء مانند قول اين شاعر است كه مىگويد :
و لا عيب فهيم غير ان سيوفهم * بهن فلول من قراع الكتائب
« 2 » و اصل آن اين است كه : اگر عيبى داشته باشند عيب آنان فقط همين است و چون اين عيب نيست پس داراى عيب نيستند .
وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَ بِيَعٌ وَ صَلَواتٌ وَ مَساجِدُ
« 3 » سؤال 653 : چه زمانى مؤمنان در حفظ صومعهها و كنيسهها و كليساها كوشش نمودهاند كه در اين آيه شريفه منّت گزارده كه اگر دفاع آنها نبود اينها ويران مىگرديدند ؟
جواب : منّت از اين جهت است كه اين معابد در حرم مسلمانان و تحت حفظ و حمايت آنان است زيرا كه اهل اين معابد در ذمّه مسلمين هستند .
جواب دوّم : مراد آن است كه كليساها در عصر عيسى عليه السّلام و كنيسهها در عصر موسى عليه السّلام و مساجد در عصر نبى اكرم صلّى اللّه عليه و آله بواسطه دفاع مردانه اهل آن اديان حفظ گرديده است . پس منّت بر همه اهل اديان است نه فقط مؤمنين عصر پيامبر صلّى اللّه عليه و آله .
وَ كُذِّبَ مُوسى
« 4 » سؤال 654 : در جملات قبل از اين آية تكذيب پيامبران از سوى اقوام آنها مطرح شده ولى در اين بخش چرا بجاى « و قوم موسى » بر خلاف بحثهاى
هامش
( 1 ) . ولى به خاطر ربّنا الله گفتن اخراج شدند .
( 2 ) . عيبى در آنها نيست جز آنكه شمشيرهاى آنان از كتيبهها .
( 3 ) . سورهء حجّ ، آيهء 40 : و اگر نبود آنكه خدا بعضى را بهوسيله بعضى ديگر دفع نكرده بود ديرها و كنشتها و مسجدهائى ويران مىگرديد .
( 4 ) . سورهء حجّ ، آيهء 44 : و موسى عليه السّلام نيز تكذيب گرديد .