توصيف فرمود كه عبارت از مار و چهارپايان است ولى در اينجا اگر مىفرمود : من في السّماوات و من في الأرض « 1 » لازم نمىآمد كه غير عقلاء را بخصوص توصيف و تعيين با لفظ من كند بلكه مجموع را با اين لفظ مىآورد ؟
جواب : چون خداوند تمامى دوابّ را اراده فرمود پس ما را كه شامل عقلا و غير عقلا مىشود ذكر فرمود و اگر من مىفرمود فقط عقلا را شامل مىشد .
وَ لَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ ما تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ
« 2 » سؤال 529 : با توجه به اقتضاى اين آيه اگر خداوند ظالمان را به خاطر ظلمى كه مىكنند مؤاخذه كند غير ظالمان و همچنين حيوانات هلاك خواهند شد و هلاك كردن بىگناه به خاطر ظلم ستمگر از خداى حكيم شايسته نيست . سپس چگونه چنين كارى از خداى عادل سر مىزند ؟
جواب : به قول ابن عباس مراد از ظلم در اينجا كفر و منظور از دابّهء ظالم ، كافر است . برخى گفتهاند : معناى آيه اين است : اگر پدران هلاك شوند فرزندان بوجود نمىآيند .
جواب دوّم : مانعى ندارد كه همه به خاطر ظلم ظالمان هلاك شوند تا ريشه ظلم كنده شود و از باقى مردم ظلمى كه سبب هلاكت شود ( مانند ظلم ظالمان هلاك شده ) صادر نگردد . و دليل جواز آن سرنوشت قوم نوح عليه السّلام است كه به خاطر ظلم قوم نوح عليه السّلام همه حيوانات نيز هلاك شدند و هيچكس جز چند نفر در كشتى انسان و حيوانى بر روى زمين باقى نماند
هامش
( 1 ) . هركس كه در آسمانها و زمين است .
( 2 ) . سورهء نحل ، آيهء 61 : اگر خداوند بخواهد كه مردم را به گناهشان هلاك كند بر روى زمين هيچ جنبندهاى باقى نگذارد .