در اينجا هم مراد فقط پيامبران انسانهاست نه جنّيان ) .
جواب سوّم : خداوند براى جنيان نيز پيامبرانى از جنس خودشان ارسال و مبعوث فرموده است ضحاك و مقاتل چنين گفتهاند .
سؤال 292 : چرا دو بار از شهادت جنّيان بر ضد خودشان در اين آيه نام برده است در حالى كه معنى در هر دو يكسان است .
جواب : گرچه معناى شهادت يكى بوده ولى آنچه را كه به آن شهادت دادهاند متعدد است يعنى در شهادت اوّل به تبليغ رسولان و انذار آنان ولى در شهادت دوّم به كفر خويش گواهى دادهاند . پس اين دو شهادت با يكديگر متغاير هستند .
سؤال 293 : چگونه اينها اقرار به كفر كرده و شهادت بر ضرر خود دادهاند درحالىكه روز قيامت آن را انكار كرده و مىگويند
« وَ اللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ »
« 1 » جواب : مواقف قيامت گوناگون است . پس در برخى از مواطن اقرار و در برخى از مواقف انكار مىكنند . يا اينكه مراد از شهادت در اينجا شهادت اعضاى آنها بر ضد آنان است آنگاه كه مهر بر دهانها زده شده است چنان كه مىفرمايد :
« الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ وَ تُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ »
« 2 » ( ولى انكار مربوط به زمانى است كه هنوز بر دهان آنها مهر زده نشده است )
قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهاً بِغَيْرِ عِلْمٍ
« 3 »
هامش
( 1 ) . به خدا سوگند كه ما مشرك نبوديم .
( 2 ) . سورهء يس ، آيهء 65 : امروز بر دهانشان مهر مىزنيم و دستهايشان با ما صحبت مىكنند و پاهايشان به آنچه كسب نمودهاند شهادت مىدهند .
( 3 ) . سورهء انعام ، آيهء 140 : به تحقيق ضرر كردند كسانى كه فرزندان خود را از روى سفاهت و بدون علم و دانايى كشتند .