بجنگ كوروش با كرزوس و تسخير سارد ، چون خيلى مشروح است ، جدا و پائينتر ذكر خواهد شد . راجع به اين حكايت ، كه هرودوت ذكر كرده ، لازم است گفته شود : عموم محققين آمدن سلن قانونگذار آتن را در زمان سلطنت كرزوس به سارد صحيح نميدانند ، چه برحسب تحقيقاتى ، كه كردهاند ، مسافرت سلن بآسياى صغير و مصر در زمانى بين 593 و 583 ق . م بوده ، و حال آنكه كرزوس در 560 ق . م ، يعنى تقريبا 23 سال بعد ، بتخت نشسته . بعض محققين دور تر رفته قضيهء تصميم كوروش را بسوزانيدن كرزوس هم بر خلاف حقيقت ميدانند و دليلى ، كه اقامه ميكنند ، اين است : اولا سوزانيدن كسى در آتش بر خلاف معتقدات مذهبى پارسىهاى قديم بود ، چه آتش را مقدس و آلودن آن را ممنوع ميدانستند . ثانيا كوروش در كليهء موارد نسبت به پادشاهان و ملل مغلوبه بارأفت بود ، چنان كه پائينتر اين نكته روشنتر خواهد شد . اگرچه برخى از محققين مانند ( نلدكه ) تصور ميكنند ، كه اين قضيه بايد صحيح باشد ، زيرا بعض مورّخين ديگر قديم هم آن را ذكر كردهاند « 1 » ، ولى اين نكته دليل نميشود ، زيرا در غالب موارد مورّخين قديم از كتابهاى يكديگر استفاده كردهاند ، بىاينكه اسمى از كتاب يا مصنف آن برده باشند و خود هرودوت هم از اين رويه مستثنى نيست ، چه از نوشتههاى ( هكاته ) « 2 » مورّخ يونانى ، كه قبل از او ميزيسته ، استفاده كرده ، بىاينكه كتاب او را ذكر كرده باشد . اين نكته را نه فقط براى اين مورد بخصوص ، بلكه براى هر مورد بايد در نظر داشت ، كه صحيح بودن خبرى بسته بعدّهء مورّخين يا نويسندگان قديم ، كه آن را تصديق كردهاند نيست ، زيرا ، چون نويسندگان قرون بعد مداركى براى وقايع قرون قبل جز كتب متقدّمين نداشتهاند ، از كتب آنها استفاده كردهاند ، ولى بملاحظاتى غالبا نخواستهاند مدارك را ذكر كنند ، حتى در قرون بعد اين سوء ظنّ براى محققين حاصل شده بود ، كه بعض مورّخين عهد قديم ، پس از اقتباس مطالبى از كتب متقدّمين ، مدارك را نابود ميكردند . بنابراين ، استناد باينكه بعضى از ساير
هامش
( 1 ) -Noldekeمطالعات تاريخى راجع بايران قديم .
( 2 ) -Hecatee .