مورّخين عهد قديم هم اين قضيه را ذكر كردهاند ، دليلى است ضعيف در مقابل دليل قوى بعض مورّخين جديد « 1 » كه نظر خود را بر معتقدات مذهبى پارسىها و اخلاق ملايم كوروش مبتنى ميدارند . اين نوع محققين عقيده دارند ، كه اصل قضيه چنين بوده . كرزوس خواسته خود را در آتش بسوزد ، تا غضب خدا را خاموش كند يا با شرافت مرده تسليم دشمن نگشته باشد . در حينى ، كه آتشى فراهم مىكردند ، باران آمده و ، چون باران را علامت عفو خدا ميدانستند ، كرزوس از خيال خودكشى منصرف شده و بعد از آن پارسىها سارد را گشودهاند . يك دليل ديگر ، كه عقيدهء اين نوع محققين را تأييد مىكند ، اين است : هرودوت در موارد زياد ( چنان كه بيايد ) نظر مذهبى را دخالت داده و از ايننظر قضايا را حل كرده ، در اين قضيه هم به خوبى ديده مىشود ، كه هرودوت از ذكر آمدن باران در اين حكايت استفاده كرده و خواسته عظمت و قدرت آپلّن خداى يونانى را جلوه دهد ، چه مورّخ مذكور گويد ، هوا به كلى صاف بود ، ولى ، بمحض اينكه كرزوس يارى آپلن را طلبيد ، بارانى تند بباريد و سيلها جارى شد ( كتاب اوّل ، بند 87 ) . سنهء تسخير سارد را بعض محققين 547 و برخى 546 ق . م نوشتهاند . بيشتر تاريخ آخرى را ذكر كردهاند . اين جنگ اهميت زياد در تاريخ دارد . و اگر ليديها فاتح ميشدند ، جريان تاريخ تغيير ميكرد . براى كوروش نيز تسخير سارد بسيار مهمّ بود ، چه ليديّه قويترين دولت آنزمان بشمار ميرفت و تشكيلاتش بر تشكيلات ساير دول برترى داشت . از اينجا معلوم است ، كه تسخير ليديّه كليد ساير فتوحات كوروش در آسياى غربى بود و او بىاين بهرهمندى موّفق بتشكيل چنان دولت عظيمى نميشد .
كوروش ، كرزوس و ليديّه
هرودوت در باب رفتار كوروش با كرزوس حكاياتى ذكر مىكند ، كه چون مربوط بتاريخ ايران است و ضمنا طرز افكار ، معتقدات و نيز اخلاق مردمان آن زمان را مىرساند ، درج ميكنيم : ( كتاب اوّل ، بند 87 - 95 ) پس از آنكه كرزوس مورد ملاطفت
هامش
( 1 ) - از جمله ( اسكاريهگر ) است ، كه تاريخ عمومى نوشته .